Đại Tông phu như hà?
Tề Lỗ thanh vị liễu.
Tạo hóa chung thần tú
Âm dương cát hôn hiểu.
Đãng hung sinh tằng vân
Quyết tí nhập quy điểu.
Hội đương lăng tuyệt đính
Nhất lãm chúng sơn tiểu

Đỗ Phủ, “Vọng nhạc”.

Đỗ Phủ bảo rằng đứng trên núi thấy thiên hạ thật nhỏ bé. Núi mà ông nói là Thái Sơn, giữa nước Tề và nước Lỗ. Khổng Tử nói: Lên núi Đông Sơn thấy nước Lỗ nhỏ bé, lên núi Thái Sơn thấy thiên hạ tầm thường.

Người ta nhìn lên Thái Sơn như nhìn thấy bóng dáng những bậc hiền triết hay quân vương. Người Trung Quốc hay dùng câu “có mắt không thấy núi Thái Sơn” trong phim kiếm hiệp, khi một nhân vật nào đó nghe thấy tên của một đại danh võ công trong thiên hạ.

Núi trong phong thủy là nơi tụ vượng khí bên trên. Nó là biểu tượng của quyền lực và sự trấn áp. Và với nhiều người, nhìn lên một ngọn núi vĩ đại mà có thể cả đời họ chẳng thể leo lên được, thì sự áp chế cảm xúc, sự run sợ là điều tất yếu.

Với các thị dân, các ngọn núi dường như mất đi tính vĩ đại của nó, bởi họ ít có cơ hội nhìn thấy. Những ngọn núi của con người hiện đại là những tòa nhà cao tầng. Trên những căn chung cư nhìn xuống là một cảm giác mà con người ít có được, trừ khi họ lên núi, vì máy bay thì quá xa và không phải ngày nào cũng đi.

Ảnh này chụp vào tháng 10 năm 2025, ở Nam Từ Liêm. Hóa ra các cảnh quay tòa nhà cao tầng của đô thị trong phim Antonioni cũng chẳng khác gì vẽ một bức tranh thủy mặc cả.

Mùng một, tôi với mẹ ra phủ Tây Hồ. Đường vào phủ khoảng gần 1 cây từ bãi gửi xe, là khu vực Đặng Thai Mai đã bị phá để làm đường dẫn vào tòa nhà Sun. Năm nào mẹ tôi cũng đi, và năm nay thì lạc đường.

Trong khi chúng tôi mò mẫm trên những đoạn đường mới để vào phủ, mẹ tôi bảo sát hồ mà vẫn dám xây một tòa cao chừng này, rồi lấp hồ sen để xây một bãi chụp ảnh thì đúng thật là mất hết liêm sỉ.

Bên trong phủ, người sau đi sát vào với người trước. Người ta đặt lễ và đứng khấn xin nhiều, và đứng lâu hơn các nơi khác như chùa Trấn Quốc hay đền Quán Thánh. Tôi tự hỏi lòng thành của họ có diễn ra hàng ngày không. Các nghi lễ không phải để xin xỏ, mà là để ghi nhớ rằng có một đấng vĩ đại hơn, to lớn hơn mình, và dù hình phạt có tồn tại hay không, thì sự sửa mình là cần thiết. Và đó chính là một dạng thành tâm. Người thành tâm tự chứng cho cái đức của mình trước khi diện thánh.

Tòa nhà Sun, nhìn từ con đường đi cạnh chùa Phổ Linh, trông như một ngọn núi Thái Sơn.

Con người của ngàn năm trước trước sùng kính thiên nhiên, con người hiện đại nghĩ rằng mình làm chủ thiên nhiên. Nhưng có những thứ không thay đổi cả ngàn năm: khi tiền tài đã không thể đếm được nữa, không thể dùng hết trong một đời, còn quyền lực thì đã tuyệt đối, thì phần thưởng cuối cùng là việc người ta tự tạc cho mình một bức tượng như một vị thần, với sức mạnh xoay chuyển càn khôn, đổi dời tất thảy mọi thứ trong thế giới tự nhiên và những trật tự cũ. Trên những ngọn Thái Sơn nhân tạo, người ta như gửi đến thông điệp: ta là kẻ tạo nên thế giới.

Thầy Mạnh Tử đến gặp vua Lương Huệ Vương (nước Ngụy), vua nói rằng: chào cụ! Không biết cụ chẳng ngại đường xa tới đây, chắc sẽ mang đến nước ta nhiều điều lợi chăng?

Thầy Mạnh Tử đáp rằng: Sao vua lại hỏi đến điều lợi? Nói đến nhân nghĩa có hay hơn không.

(Nếu) Vua nói làm việc gì có lợi cho nước ta? (Thì) Quan đại phu cũng (học theo) nói làm việc gì có lợi cho nhà ta? Kẻ sĩ và dân chúng cũng (học theo) nói làm việc gì có lợi cho thân ta?

Vậy là trên dưới cùng tranh lợi về cho bản thân, thì quốc gia sẽ lâm nguy mất.

Như một nước có 10.000 ngàn cổ xe chiến, kẻ (vì lợi) giết vua, ắt là nhà hắn sẽ có 1.000 ngàn cổ xe chiến; một nước có 1.000 cổ xe chiến, kẻ (vì lợi) giết vua, ắt là nhà hắn sẽ có 100 cổ xe chiến; vậy cứ 10.000 bị lấy bởi 1.000, 1.000 lấy bởi 100, cứ lấy nhứ thế làm sao cho đủ được.

Nếu như ai cũng bỏ việc nghĩa ra sau mà đem việc lợi ra trước, dù chiếm đoạt hết của nhau cũng chưa thỏa mãn lòng (tham).

Chưa có người trọng điều nhân mà bỏ rơi cha mẹ mình; chưa có người trọng điều nghĩa mà đặt vua ra sau mình.

Vua nên nói đến việc nhân nghĩa mà thôi, vì sao phải nói đến việc lợi?

Mạnh Tử, “Tứ Thư, quyển nhất“

Sáng thứ hai, vẫn có nhiều việc, tôi ngồi phòng làm việc cả ngày. Tôi tránh đối diện với việc Long không có ở nhà. Long là một con mèo có khả năng tự chủ cao, và rất lanh lợi, nên tôi luôn tin nó có thể tự bảo vệ bản thân khỏi những kẻ bắt trộm. Nó cũng chưa từng bị bắt bao giờ.

Ngày thứ 3, tôi chạy ra lò mổ chó mèo Hà Đông và nghĩ rằng có thể sẽ tìm thấy Long. Mất 30 phút đi xe, bố bảo tôi đi từ từ thôi không phải vội. Tôi đi hết ba căn nhà làm thịt mèo. Nó không xuất hiện ở đó. Bố là người lái đường về, còn tôi ngồi suy nghĩ về việc nó có thể đi đâu.

Thứ tư, thứ năm, thứ sáu. Tôi vẫn đi làm việc, và vẫn nghĩ về Long. Tôi ngóng tin từ người chuyên tìm chó mèo mà tôi nhờ. Anh ta nói rằng không tìm thấy Long ở chợ và lò mổ chó mèo.

Thứ bảy, chủ nhật. Tôi đi workshop dự án, có lẽ đó là thứ ngắn ngủi giúp tôi quên đi sự đau lòng về Long. Tôi thấy có người đăng ảnh một con mèo lạc trên mái, có kiểu nằm và dáng đuôi rất giống, nhưng cuối cùng không phải Long.

Thứ hai, thứ ba. Tôi đi lang thang trong ngõ, gọi nó bằng hộp đồ ăn, và hy vọng rằng nó không lạc đi xa. Nó không xuất hiện ở lò mổ, và tôi bắt đầu nghi rằng có ai đó đã giữ Long lại vì nó quá xinh. Bạn bè tôi cũng an ủi vậy. Sự lo lắng dần chuyển thành sự chấp nhận - nếu nó được ai đó nuôi thì cũng tốt.

Đêm thứ ba, có một người đàn ông gọi cho tôi, bảo rằng thấy nó xuất hiện ở lò mổ. Tôi đã nhìn nhiều mèo đến mức sáng hôm sau chạy sang, tôi chẳng còn phân biệt được nó nữa. Ba mươi phút đi đường, tôi đã mong rằng đó là con mèo của tôi. Người đàn ông hôm qua hóa ra không phải người qua đường, mà làm nghề mổ mèo, tên là T. Tôi nhìn con mèo trong lồng, giữa những con mèo cảnh khác, không tin rằng đó là Long, nhưng tôi cũng mong nó chính là con mình. Anh T bảo tôi mang về xem kỹ, nếu không phải thì đem trả. Bạn gái tôi bảo không phải đâu, anh đừng mang về. Khi bố tôi nhìn thấy nó ở nhà, bố tôi thốt lên: không phải Long đâu. Long mắt xanh đẹp lắm. Đuôi cũng đẹp. Con này mắt nó đỏ.

Tôi đem trả lại mèo. Đường đi 30 phút. Vừa đi tôi vừa khóc và xin lỗi con mèo đó, vì tôi lo rằng nó sẽ bị thịt. Anh T bảo tôi đưa mèo cho anh Ch, và trả lại tôi tiền. Tôi không ở đó lâu thêm nữa, vì Ch và phụ tá, một cậu bé tầm 17 18 tuổi, bắt đầu thịt những con chó. Một nhát dao, một nồi nước nóng rồi một cái máy tách lông. Chỉ hai phút là có một con chó trắng phau chờ đem thui.

Buổi tối thứ 4, tôi sang chỗ người bạn sắp cưới, để chuẩn bị cho việc làm phù rể. Tôi làm quen với anh H, anh trai ruột của bạn tôi, và hai người bạn - một là P.A, hai là Đ. P.A cũng làm trong ngành điện ảnh, còn Đ. là một giáo viên ngoại ngữ. Chúng tôi nói chuyện với nhau về việc ngày mai sẽ đi đôi giày nào cho hợp trang phục, có nên thắt cà vạt không. Đ bảo sẽ cho tôi mượn đôi giày đen trong khi đứng xếp hàng để tập đi. Còn P.A đùa với tôi mấy câu về chính trị và điện ảnh. Nhóm phù dâu có Tr và M.

Khi mọi thứ đang gần xong, anh T lại gọi cho tôi, bảo sáng mai sẽ có một con mèo về đây. Em nhớ qua tầm 8h. Bạn tôi chúc tôi may mắn đón được Long. Hai người bạn phù rể cũng nói thế.

Tôi ra chợ Hà Đông từ sớm, đi khắp các chuồng mèo. Tôi nhìn kỹ từng lồng, nhưng không có Long. Khi chuẩn bị ra lò mổ thì anh T mặc áo mưa chở chuồng to toàn mèo tây đến, mắng tôi rằng mày ra đây làm gì cho mất công, tao bảo ra lò cơ mà. Tôi giúp anh ta bê chuồng mèo và giữ xe, trước khi anh ta cho mèo vào ba cái lồng sắt. Có cả con mèo hôm qua họ bảo họ sắp thịt. Hóa ra quy trình cho bọn mèo cảnh là thế này đây.

Tôi ra lò mổ. Một cơn deja vu đến khi tôi bước vào trong cùng căn nhà của người đàn ông tên Ch, giúp anh ta bê chuồng mèo ra ngoài. Vẫn không phải Long. Những con chó hôm qua đã thui xong, đặt trên cái lồng chó, và những con chó bên dưới cố cắn lấy miếng thịt. Tôi tự hỏi rằng liệu những người đàn ông này có lựa chọn khác không? Sao họ không chạy grab? Tôi đứng đó, ngó nghiêng những con chó ta sắp bị thịt và những con mèo cảnh trong lồng bày ngoài đường. Anh Ch hỏi tôi mèo mất bao nhiêu ngày. Tôi bảo 10 ngày. Hầy, thế mà không qua đây, chắc ai giữ rồi em ạ. Tôi nhìn mặt anh Ch khi nói câu đó. Anh ta nhìn tôi bằng một ánh mắt chùng xuống và một giọng an ủi giống anh T. Em có thể tìm được hàng nào khác hả anh, tôi hỏi. “Em cứ đi xuôi xuống phố này, nhưng anh nghĩ không có đâu, họ toàn mèo ta thôi”. Tôi đi xuống 2 căn nhà cách đó 300m, và họ bảo chỉ làm mèo ta thôi.

Tôi quay ra những hàng bán thịt mèo còn lại, nhìn kỹ vào lồng. Đứng cạnh tôi là chủ quán và một khách hàng. “Con màu đen ngon đấy“. “Ừ, phải làm cả con“. “Năm trăm, chơi luôn chứ?“ “Chơi luôn“. Tôi chạy khỏi đó, nhưng vẫn nghe thấy sau lưng mình là một tiếng bốp, âm thanh khi người ta lấy cái chày đập vào một vật cứng.

Giữa cơn mưa, tôi đi về từ lò mổ. Đường tắc. Mất 45 phút để đi từ lò mổ về nhà tôi. Sẽ là 30 phút nếu không mưa và tắc đường. Lần nào tôi cũng thấy nó như một hành tinh khác.

Tôi đến kịp đám cưới, suýt soát giờ. P.A đang làm việc nốt, đã mặc đồ xong. Đ. và anh H đang đi tiếp khách cùng chú rể. M. đang makeup nốt. Tôi đi đôi giày của Đ. đưa, cùng lúc đó Tr. vào phòng và nói về việc đã nhờ chú rể mang hộ một đôi cao gót trắng cùng màu với váy. Đôi hiện tại của cô màu nâu. Đ. lo lắng, nói rằng để anh đi tìm cho. Vài phút sau Đ. quay lại với đôi cao gót đó. Tr. đi lên, váy dài che gần hết đôi cao gót. Hai người ngồi nói chuyện bằng tiếng anh về trường Chu Văn An cấp 3 mà cả hai học chung, rồi đến việc một người học ở Mỹ còn một người học ở Canada. Tr. kể đang cân nhắc sẽ ra nước ngoài sống hay chờ bạn trai trở về. Đ. khuyên nên ở Việt Nam. Tôi ngồi đó, gõ nốt cái mail công việc gửi tác giả của kịch bản chúng tôi đang sản xuất trong chương trình sân khấu, về quyền sử dụng kịch bản để dàn dựng. Anh ta bảo tôi rằng giá của nó là 45 đô, và tôi ngồi nhẩm tính rằng với quy mô chương trình thì nó là một con số nhỏ.

Đám cưới thiếu bàn. Tôi và 3 người bạn cùng nhóm ngồi cùng bàn với nhóm phù dâu phù rể. M.Ch. trong nhóm chúng tôi bảo sắp đi Indonesia một thời gian để học một thứ gì đó liên quan đến tôn giáo của bạn, N. vừa về từ SG và vừa nghỉ việc, có thời gian để lựa chọn việc tiếp theo ở SG. Chị Y. rủ N đi chơi miền tây vào cuối năm. Còn Đ. và Tr. vẫn nói về chuyện sống ở nước ngoài. P.A và M. thì nói về việc đi đu idol. Rồi mọi người hỏi nhau đi gì về, còn mưa không để tính toán đặt xe bike hay car. Tôi nhìn ra ngoài cửa kính, trời vẫn mưa. Tôi nghĩ đến hình ảnh anh T. mặc áo mưa mang chuồng mèo tây đến chợ Hà Đông. Cũng chỉ cách đây 45 phút đi xe mà thôi.

Thứ sáu. Tôi gọi hết những số điện thoại tôi có, còn mò lại cả một số điện thoại trước đây tôi đi chuộc mèo, tên là H. H nói cậu ta giờ không còn làm “thợ mèo” nữa rồi. Đó là tên của những người làm nghề mua đi bán lại chó mèo bị bắt trộm. Tôi vào xem zalo và đúng là thế thật, H đang đi làm bếp cho hàng nhậu của một người bạn. Cậu ta cũng an ủi tôi rằng mèo đẹp thế này, có khi ai đó “om” rồi. Vì đã hơn 10 ngày từ ngày mất, đáng lẽ nó phải xuất hiện rồi. “Chắc thằng nào nó đang đợi để bán giá cao thôi, cậu chờ thêm xem“. Anh T cũng bảo tôi tương tự. “Thôi em ạ, cứ yên tâm, có anh sẽ gọi em. Mèo cảnh không ai thịt đâu. Ngày xưa anh nuôi mèo ta, cũng quý lắm, mà xong bị bắt mất. Mèo đó họ mới thịt chứ mèo cảnh thì không. Mà con mèo hôm nọ tưởng là mèo của em ấy, chủ đến đón rồi”.

Thứ bảy. Tôi bắt đầu tin rằng Long đã có một cuộc sống mới. Tôi cũng không biết bao giờ mình sẽ bỏ cuộc. Bạn gái tôi an ủi rằng mình không bỏ cuộc, chỉ là mình chấp nhận sự mất mát thôi. Chúng tôi nói về nghiệp của những người đồ tể mổ động vật: cô ấy kể về câu chuyện bố của một người quen, làm nghề mổ lợn, đã chết ộc máu và kêu gào như một con lợn bị mổ. Tôi kể chuyện về người phụ nữ mổ gà ở ngõ bên cạnh mà mẹ tôi có lần kể: phát hiện ra mình ung thư lưỡi, với một đường kéo dài từ lưỡi qua gáy, giống như đường người ta cắt tiết gà.

Chủ Nhật. Tôi đi dạy lớp diễn. Thỉnh thoảng tôi nhận ra là mình đã không nghĩ đến Long một lúc rồi.

Thứ hai, tôi làm việc để chuẩn bị cho chương trình sân khấu vào tháng 12. Cả buổi sáng tôi không nghĩ đến Long. Rồi nó trở về vào buổi chiều thứ hai. Bố tôi ngồi trong nhà, và thấy nó lững thững bước vào đòi ăn. Bố tôi gửi video cho tôi và tôi thấy lòng mình dịu xuống. Sau này tôi và bố biết được nó đã sang nhà hàng xóm chơi, rồi người ta khóa cửa đi mất. Nó ăn ké con mèo nhà họ ở cái máy cho ăn tự động, và chỉ về khi người ta mở cửa vào nhà.

Tôi báo cho bạn bè mình, rồi nhắn cho anh T. Anh bảo, may mắn em nhé. Tôi định bảo rằng anh bỏ nghề thịt chó mèo đi được không, sao anh không chọn nghề khác mà làm? Nhưng tôi không nói được. Tôi biết mình không dám nói một câu như thế. Không phải vì tôi sợ. Tôi chỉ thấy mình không có tư cách thôi. Tôi chuyển khoản cho anh 100 nghìn. “Em mời anh ít nước nhé”. “Ừ, cảm ơn em. Anh xin”.

Subscribe now

Chương trình Táo quân có ba yếu tố giống với một nghi thức lễ hội truyền thống. Thứ nhất, nó mang tính trình diễn, trưng bày cho người ta xem, màn diễn này mô phỏng lại một thứ gì đó đã từng xảy ra hoặc người ta cho rằng nó xảy ra, như hội Gióng thì mô phỏng và thừa hưởng từ sự tích Thánh Gióng còn Táo quân kể lại những sự kiện trong năm dưới lời của những nhân vật Táo chia ra làm các bộ ngành. Thứ hai, nó có tính lặp lại với ngày giờ cụ thể không thay đổi, là 20h ngày 30 tết âm lịch. Thứ ba, nó được thực hành bởi một nhóm người, người xem và người diễn, trong đó người xem là một nhóm người có chung khu vực địa lý (làng, xã, tỉnh,...) - mà ở đây là tầm quốc gia còn người diễn là cố định những người đó, ít khi thay đổi, và nhân vật cũng cố định.

Chương trình Táo quân cũng có ba yếu tố giống với một bản tin thời sự. Thứ nhất, nó là sự nhắc lại của một sự kiện đã xảy ra, một dạng báo cáo, báo cáo với Ngọc Hoàng nhưng thực chất là báo cáo với người xem. Thứ hai, nó dường như mang một thái độ trung lập, báo cáo chân thực, sự ghi lại những điều đã xảy ra trong một năm, nhưng bản thân việc lựa chọn điều gì được xuất hiện điều gì không là đã có sự chủ quan ở đó rồi, là nằm dưới sự kiểm soát và ý chí của một nhóm người. Có những thông tin và những nhân vật sẽ không bao giờ xuất hiện trong những báo cáo này, sẽ luôn là ngoài lề, như chuyện có những người ở thành phố này thật ra không đi bắt cá chép người ta thả để bán lại, họ quá nghèo để làm thế, họ bắt mang về ăn luôn chứ chẳng bán. Thứ ba, nó không có chức năng giải quyết dù đôi khi đóng vai trò một quan tòa phán xử. Giống như việc VTV có những bản tin tham gia tích cực vào quá trình kết tội bất chấp việc luật định rằng họ không có chức năng xét xử, hành vi Ngọc Hoàng xét tội các Táo luôn chỉ dừng ở mức nhắc nhở, tội danh của các Táo cũng không xuất hiện mà chỉ được dò xét xem nó thuộc về ai.

Chương trình Táo quân ngoài ra còn có ba yếu tố giống những video ngắn trên tiktok, youtube hay instagram. Thứ nhất, nó có thể dễ dàng trích dẫn (quotable). Các trò đùa gần đây của Táo quân phần nhiều chỉ còn lại là hành vi chơi chữ, hát nhạc chế, không có những trò đùa mang tính setup - punchline, không còn tình huống mâu thuẫn nghịch lý tạo nên sự mỉa mai và sự hài hước để dẫn đến việc người xem rút ra bài học cho mình. Ta thấy các táo lần lượt bước vào, nói những câu nói đã xuất hiện ở đâu đó trong năm, nhưng được đặt trong bối cảnh Thiên đình. Thứ hai, vì tính dễ dàng trích dẫn, nên nó yêu cầu phải đi theo xu hướng (trendy), và cũng bắt buộc phải trendy bởi không thể cho những thông tin ngoài lề xuất hiện. Thứ ba, có thể dễ dàng xem ở giữa, tức là bật lên nửa chừng vẫn có thể hiểu và cười, nó không bị giới hạn phải xem từ đầu hanh dành sự tập trung hoàn toàn, phù hợp với hoạt động ngày tết bận rộn.

Táo quân luôn tuân thủ một cấu trúc duy nhất: Đầu tiên, các Táo lên chầu báo cáo với Ngọc Hoàng, nêu ra các tồn tại dưới hạ giới vào năm vửa qua. Đôi khi sẽ có một concept nào đó, ví dụ như concept vòng quay tham nhũng. Quá trình báo cáo là sự lướt qua các thông tin, và sự hài hước nằm ở việc nói lái, việc chế lời hát, và việc người xem được đứng ngoài sự phi lý của sự kiện đã diễn ra. Màn đối đáp qua lại này cộng thêm với diễn xuất của các diễn viên gạo cội sẽ giữ sự tập trung của người xem trong khoảng 1 tiếng rưỡi đồng hồ. Concept cũng đóng vai trò tạo kịch tính để giữ sự tập trung. Sai lầm của các táo sẽ dần dần lộ ra, cuối cùng là họ nhận sự nhắc nhở của Ngọc Hoàng và rút kinh nghiệm cho năm sau. Ngọc Hoàng không sai, các Táo luôn sai, nhưng cũng không có sự trừng phạt nào ở đây cả, kể cả bên trong giới hạn của vở kịch. Vở diễn, dù là một lời nói dối, một sự mô phỏng, cũng không đi được đến tận cùng của nó.

Với tất cả đặc điểm trên, thì xem Táo quân giống như xem một phóng sự về lễ hội truyền thống, nhưng ở dạng video ngắn. Tức là sẽ có những đoạn khoảng 15-30s về lễ hội đó, được quay lại. Còn người xem sẽ lướt, lướt, và lướt. Lướt qua một dòng thông tin dài dằng dặc, tổng kết lại năm vừa qua. Mỗi thông tin sẽ dừng lại rất ngắn thôi trước khi người xem đến với thông tin tiếp theo. Nhưng những thông tin này không được đưa ra một cách trực tiếp, mà có sự nói bóng gió, nói lái ở đó. Mặc dù thật ra ai cũng biết đó là gì, nhưng người ta vẫn nói lái. Như chuyện giấy đi đường: Ai cũng thấy nó phi lý, nhưng chúng ta chỉ được nói đến vào ngày cuối năm, và nói về nó như một sự hài hước. Tôi tự hỏi đã có ai bực tức khi xem Táo quân, đã có ai đòi hỏi trách nhiệm. Chắc là không. Vì chúng ta chỉ bực tức khi sống trong sự phi lý. Chẳng ai bực tức khi đứng ngoài sự phi lý và thấy được sự phi lý đó. Khi ấy người ta chỉ cười sự phi lý thôi. Vở diễn thật ra đang làm đúng chức năng của nó: nó khiến chúng ta tin là mình đang ở một góc nhìn khách quan, ở một vị trí an toàn, không bị ảnh hưởng bởi những sự phi lý trong xã hội. Một cuộc tẩy trừ thái độ bực tức về phía những người tạo ra những sự phi lý kia, giống như người ta tắm mùi già vào cuối năm.

Cuối cùng thì, tất cả chỉ còn lại là những tràng cười mà thôi.

Video trên là về tương lai của vũ trụ này. Nó là phỏng đoán dựa trên những dữ liệu con người thu thập được về vũ trụ. Những tiên đoán về tương lai sẽ thay đổi liên tục dựa trên những điều con người biết, nhưng có một điều không thay đổi, đấy là khi mặt trời chết và trở thành sao lùn trắng (white drawf star), trái đất cũng sẽ biến mất. Video dài 29 phút, và thời điểm trái đất kết thúc là ở phút thứ 3. Đó là khoảng 1 tỷ năm nữa.

Sự chiêm nghiệm của con người dừng ở mặt trời, vì nó là thứ ảnh hưởng lớn nhất đến hàng ngàn năm lịch sử loài người. Trong phần lớn thời gian đó, chúng ta không biết xa hơn đó là gì, và trái đất cùng mặt trăng/mặt trời không phải một phần vũ trụ, mà là tất cả thế giới quan của con người. Lịch là để ghi dấu 1 chu kỳ trái đất xoay quanh mặt trời. Hệ thống lịch giải nghĩa sự vô tận thời gian, xoay nó thành 4 mùa (cũng là một thứ được tạo nên từ sự vận động quanh mặt trời). Lập xuân, lập hạ, lập thu, lập đông. Xuân phân, hạ chí, thu phân, đông chí. Hệ thống đo đạc, tư duy, cơ thể sinh học của con người - tất cả liên quan đến vị trí tương đối của trái đất với mặt trời. Những môn (gọi là bói toán hay huyền học tùy các bạn) như kinh dịch, tử vi, chiêm tinh học,… cũng chỉ xa nhất được đến hết hệ mặt trời. Vật thể bay xa nhất của chúng ta, Voyager 1, vẫn loanh quanh thái dương quyển sau khi phóng 47 năm.

Hẳn các bạn biết đến meme “người ngoài trái đất thắc mắc tại sao người trái đất ăn mừng khi hành tinh của họ quay hết một vòng quanh mặt trời”. Tất nhiên, nhìn từ một điểm nhìn ở xa, hoạt động ăn mừng ấy tương đối vô nghĩa, vì thời gian 1 năm quá nhỏ nhoi so với dòng chảy của vũ trụ. Giống như một khoảnh khắc hạnh phúc trong đời, nó sẽ lọt thỏm trong 70 80 năm cuộc đời, và hoàn toàn có thể bị lãng quên. Nhưng hoạt động ăn tết là một phần cơ chế sinh tồn của con người. Con người ghi dấu sự tồn tại của mình bằng những công cụ đo thời gian, dùng ngày tháng như những cái hộc tủ để lưu giữ các sự kiện, và cuối cùng, ăn mừng một chu trình sống, ăn mừng mùa xuân trở lại sau một mùa đông khắc nghiệt. Nhưng nó không phải ăn mừng vị trí tương đối của nơi họ sống so với mặt trời đã thay đổi. Nó là ăn mừng cho sự sống sót, cho sự sinh sôi, cho sự tuần hoàn, sự tái sinh.

Sự ăn mừng năm mới đi kèm với tổng kết năm cũ. Tôi đã làm được gì trong năm qua? Tôi đã xem bao nhiêu phim, tôi đã đọc bao nhiêu sách, tôi đã đi bao nhiêu nơi? Đó cũng là một sự ghi dấu, một cách thức để con người tin vào sự tồn tại của mình.

Khi hiểu biết của con người về thế giới xung quanh mở rộng, khi chúng ta biết rằng thứ bao bọc lấy chúng ta to lớn đến thế nào và vẫn tiếp tục mở rộng nữa, thì vị thế của con người bắt đầu nhỏ lại. Sự hoang mang lớn dần. Để đối chọi với nó, cái tôi phồng to lên như một quả bóng bay. Để bớt hoang mang, chúng ta tự nhìn mình lớn hơn, vĩ đại hơn. Chúng ta gán cho mình quyền lực và tầm quan trọng trong vũ trụ này. Phải rồi, 22h22 phút, đang có thông điệp của vũ trụ truyền đến ta.

Không, người ta không còn xem phim để nhìn thấy cách nhìn của người khác, được nghe câu chuyện của người khác, được kết nối với người khác, để từ đó vươn tay đến với thế giới. Phim được sử dụng như nơi trú ẩn, nơi rút lui, như một nơi người ta mong chờ sẽ ôm ấp che chở họ trước những ảnh hưởng của thế giới mà họ sợ hãi. Và khi ấy thì còn cần gì điện ảnh mang đến sự thật về thế giới này và sự tồn tại của chúng ta. Phim ảnh chỉ cần mang đến sự an ủi - an ủi rằng chúng ta có chỗ trốn, chúng ta to lớn hơn và có thể giải quyết tất cả những vấn đề trên trái đất này, dù sau đó là nỗi thất vọng trở lại sau khi hết phim, rằng hóa ra chúng ta không an toàn, con người không sống mãi, con người sẽ chẳng bao giờ “ổn”, và như thế thì đâu còn gì ngoài việc sẽ liên tục trở đi trở lại đến với một sự an ủi của phim mà chẳng có chút liên kết nào với sự thật. Cuối cùng là cái nhìn về phim ảnh ngập ngụa cái tôi: “tôi thấy rằng”, “tôi cho rằng”, “tôi cảm nhận rằng”. Một cái tôi tách biệt khỏi thế giới này.

Khi sự kết nối toàn cầu nằm trong bàn tay, sự kết nối của con người với những điều xung quanh trở nên đứt gãy. Sự sống, sự lắng nghe, sự quan sát, sự kết nối, sự dấn thân, sự trải nghiệm trực tiếp, tất thảy những điều thiêng liêng với từng cá nhân, với nhân loại, nhường chỗ cho một cuộc chạy đua về năng suất. Làm sao để xem được nhiều nhất, đọc nhiều nhất, làm sao để thể hiện được nhiều nhất về cái tôi của mình. Và người ta đánh mất sự lắng nghe dành cho người khác khi tập trung vào cái tôi của mình.

Việc xem phim không còn phải là tôi đã biết điều gì mới, tôi đã choáng váng thế nào, niềm tin của tôi đã bị đập bỏ hay được mở rộng, tôi đã xúc động ra sao, tôi đã học được gì, tất cả mọi thứ cuối cùng có ý nghĩa gì... Nó trở thành bao nhiêu phim, bao nhiêu phút. Nó trở thành những giải thưởng trao cho ai, những thành tựu của họ là gì? Nó trở thành tôi đã xem phim của ai nhiều nhất, tôi thích đạo diễn hay diễn viên nào. Tiêu thụ trở thành một thứ phẩm giá, một thứ đức hạnh, một thứ trang sức. Nếu không tiêu thụ, tôi sẽ chẳng là ai cả. Và đó mới là điều đáng sợ nhất.

Tiến trình sống và tiến trình xem phim trở thành sự tiễu trừ đi quá trình trải nghiệm để đến với kết luận. Nhưng cái kết cho tất cả con người chỉ có một mà thôi, đó là cái chết. Và khi ta trông đợi vào những bộ phim, neo mình theo sự an ủi vỗ về ở cuối phim trông chờ một câu trả lời cho những vấn đề trong cuộc sống, trong khi cuộc đời thì ngược lại, tất cả những gì ta có sẽ là sự hoang mang, sự bất an kéo dài, sau khi bộ phim kết thúc.

Có gì để xem ở phim của Diaz, Tarkovsky, Tarr? Có gì ở thứ điện ảnh chậm, đôi lúc người ta gọi nó là điện ảnh chiêm nghiệm? Lav Diaz nói rằng thật ra chẳng có gì gọi là điện ảnh chậm cả, chỉ có điện ảnh mà thôi. Tôi mất rất lâu để hiểu được câu đó. Thừa nhận sự tồn tại của điện ảnh chậm như một phong cách điện ảnh ngoại biên, là thừa nhận điện ảnh chủ lưu đang chạy với tốc độ bình thường. Nhưng thế nào mới là bình thường? Người ta nén cuộc đời một nhân vật vào trong một tiếng rưỡi, đó không thể là một tốc độ bình thường.

Điện ảnh là cái nhìn về quá khứ, là sự hổi tưởng (recollection). Trên sân khấu, thời gian diễn ra liên tục, là thời gian thật không thể “ăn gian”, và vì thế mang cảm giác trực tiếp, cảm giác đang hiện diện. Điện ảnh là sự quay lại, ghi hình lại một thứ đã xảy ra, và cùng lúc ghi hình, nó biến mất chỉ còn dấu vết trong đoạn phim được quay. Sự ghi lại của chiếc máy quay hàm chứa không gian và thời gian trong đó, rồi khi ghép lại, khả năng kết nối phi tuyến tính cho điện ảnh mặc nhiên có khả năng thao túng thời gian để đẩy người xem đi đến kết quả nhanh chóng hơn thời gian thực tế họ cần. Các sự kiện trong phim được chắt lọc để hướng về chủ đề phim. Và cuối cùng, khi chiếu lên màn hình, khi người xem tiếp xúc với phim qua một tấm màn ở giữa, nó càng gia tăng cái cảm giác về việc đang xem lại quá khứ, xem những mảnh thời gian hồi tưởng.

Khi từng ngày trôi qua, chúng ta dường như có tất cả thời gian trên cõi đời này. Chúng ta trải nghiệm từng giây từng phút từng giờ trong một ngày. Cái hiện tại tưởng như kéo dài mãi, vì luôn có một hiện tại tiếp tục. Phải đến khi đi ngủ, những ngày hôm trước mới phai dần đi theo thời gian. Và khi nhìn lại những tháng ngày đã trôi qua, dường như lại chẳng có chút thời gian nào cho chúng ta cả. Những thời gian đã trôi qua trong đời dồn lại, nén chặt lại.

Ngày thì dài mà năm thì ngắn. Cái chúng ta nhớ khi được hỏi về một năm không phải là từng ngày theo thứ tự, mà là những ngày quan trọng với cảm giác chung mà năm đó mang lại. Chúng ta đã vô thức chọn lọc ra những mảnh thời gian quan trọng với bản thân chúng ta, và từ những sự kiện đó ta tổng kết được bài học. Đó là một năm nhiều người bạn mới, một năm nhiều bài học mới, một năm tâm linh,… Tư duy con người khi đến với điện ảnh và rút ra các bài học từ các sự kiện trong cuộc sống là như vậy. Điện ảnh thời gian thực, nơi các sự kiện không còn bị nén hay giãn, nơi các cảnh phim dài không phải để người xem đọc hết những thông tin có trên hình, mà để họ nhận lấy sức nặng của thời gian đang trôi, nhận thức về sự tồn tại của nó, là sự chống đối với chính bản thân điện ảnh và khả năng thao túng thời gian của nó. Nó đưa người xem trở về với một nhịp độ mà họ lãng quên, và cái giá của điều đó là không phải ai cũng cần đến những bộ phim như vậy. Họ sợ phải đối mặt. Thà bịt tại bịt mắt sống qua ngày, không biết đến sự thật, còn hơn khổ đau khi phải đối diện.

Thời gian sẽ tiếp tục trôi mãi. Hay thật ra chẳng có thời gian? Con người đứng giữa cái vô tận của hiện tại và hữu hạn của năm tháng. Chúng ta cho mình quá ít thời gian với những chuyện cần cả cuộc đời, và cho mình quá nhiều thời gian với những chuyện sẽ đi mất. Có lẽ sẽ không có một câu trả lời cuối cùng nào cả. Có lẽ tất cả những gì chúng ta có là những hiện tại rồi sẽ mất đi.

Bài viết này được viết vào tết 2024. Một năm sau, vào tết 2025, tôi đã hoàn thành kịch bản sân khấu đầu tiên của mình, dài gần 2 tiếng. Tôi cũng đã bắt đầu hiểu câu công án thiền về chuyện tu tập mất 10 năm, cố gắng gấp đôi thì mất 20 năm. Và những điều viết ở trên đã đi vào kịch bản nhẹ nhàng hơn tôi từng nghĩ.

Con người sẽ làm tất cả mọi thứ để ghi dấu sự tồn tại của mình, để cảm thấy sự sống của mình có thể kéo dài hơn cơ thể vật lý. Có người chọn ưu tiên sáng tác, có người chọn xây dựng gia đình, có người chọn xây một toà nhà mang tên mình, có người chọn tiêu thụ để tạo ra danh tính của mình,.... Đôi khi, sự ghi dấu ấy xâm phạm đến đời sống của người khác, như chuyện xảy ra ở trên. Chúng ta xung đột.

Một bức ảnh thì có thể thấy rõ ràng: nó bị đưa vào AI và xào lại ý tưởng để ra một bức ảnh mới, với cùng một kiểu tạo hình. Tất nhiên, những cỗ máy logic thuần tuý như AI không có giác quan, nó không cảm nhận được, không có cảm xúc. Bạn có thể “đào tạo” nó bằng cách đưa vào các ví dụ để nó làm ra những thứ tương tự, nhưng bảo nó tiếp tục sáng tác theo hướng đó, nó sẽ không thể học hay cảm nhận được rằng thế nào là đúng hướng, có gì chưa ổn ở đây, thế nào là sáng tác tiếp. Vì nó chỉ sao chép được bề mặt, chứ không sao chép được vì sao người ta làm nó. Nó không có một thôi thúc bên trong, khiến nó tự sáng tác. Nó là một công cụ hiệu quả, không hơn.

Còn phong cách vẽ là thứ dễ nhận diện, nhưng khó bảo trợ sở hữu trí tuệ. Bạn bảo hộ bức vẽ của bạn với phong cách của bạn, nhưng khi AI vẽ một bức khác với phong cách tương tự, khả năng bảo hộ sẽ khó hơn. Đó là điểm đã bị vin vào để “AI art” ngập tràn.

Đây chính là lúc mà những người xây dựng danh tính dựa trên tiêu thụ xuất hiện. Họ nói rằng họ thích phong cách vẽ của Ghibli, thích những bộ phim ấy, và ước rằng mình sống trong đó, thế nên họ đã tạo hình ảnh của mình. Họ không đến với nghệ thuật để hiểu bản thân và thế giới, họ đến với nó vì nó “đẹp”, nó làm thoả mãn cái tôi của họ - tôi xem Ghibli, tức là tôi có gu, tôi có giá trị. Đó, classical escapism. Trong cái đời sống ở xã hội tư bản muộn này, người ta không còn được thực hành nghệ thuật để được làm một con người trọn vẹn. Người ta bị cuốn theo công việc, và cuộc đời bị giới hạn lại, bị thui chột dần đi, thì AI xuất hiện như một công cụ giải phóng họ khỏi thế giới của chính mình. Bạn chẳng cần luyện tập vẽ. Bạn chẳng cần luyện tập viết. Bạn chẳng cần làm thơ. Bạn chẳng cần suy tư về cuộc sống của mình và đưa ra quyết định cho chính mình, và chấp nhận sự giới hạn của bản thân mình. Bạn chỉ cần nhờ ChatGPT làm hộ. Giờ đây ai cũng là Chúa trong thế giới riêng mình. Ai cũng là những vị thần tự phong. Ai cũng có trong tay một Hayao Miyazaki sẵn sàng vẽ những bức hình cho riêng mình.

Tư bản ấy hả, làm gì quan tâm đến đạo đức. Làm gì quan tâm đến việc các cá nhân được sống trọn vẹn như một con người. Không, tất cả sẽ làm việc và tiêu thụ đến chết. Bạn sẽ tiếp tục cống tiền cho tư bản để vẽ ra một thế giới hình ảnh vuốt ve cái tôi của bạn. Vì bạn chưa bao giờ chiến đấu để sống cuộc đời thực như mình mong muốn. Viễn cảnh trong Ma trận? Nó sẽ xảy ra, nhưng hãy nghĩ đến nó như một ẩn dụ, không phải một thứ y hệt. Chẳng phải bạn đang cắm mặt vào làm việc rồi tiêu thụ những nội dung ngắn được sản xuất chỉ để xao nhãng khỏi áp lực công việc? Đâu khác gì những con người bị nhốt trong pod ở những trang trại nuôi người trong phim? Thế mục đích sống của bạn là gì cơ, bạn còn nhớ không, hay còn chẳng dám đi tìm?

AI có thể sao chép phong cách tạo hình của những bộ phim Ghibli, nhưng nó và cả những người sử dụng nó để làm bức ảnh cho mình sẽ chẳng bao giờ cảm nhận được sự rung động sâu thẳm nhất khi họ đi xa hơn lớp bề mặt của nghệ thuật, để biết rằng cái đẹp không phải nằm ở việc vẽ thế nào, từ ngữ ra sao, màu sắc xanh đỏ vàng tím, mà nằm ở cái lý do bên trong khi con người ta sáng tác. Đó là vì ta cần đào sâu xuống bên dưới bề mặt ấy để học về nơi ẩn chứa những bí mật sâu thẳm nhất của loài người: bên trong chúng ta. Những người ấy sẽ chẳng bao giờ biết được sự hạnh phúc nằm chính ở sự mệt mỏi nhưng đầy háo hức của việc sáng tác, khi chẳng biết mình sẽ tạo ra điều gì. Những người ấy thật ra đã từ bỏ đặc quyền làm người của mình rồi.

Còn AI art, thôi đừng gọi nó là art nữa, cái thứ mà trước khi làm đã biết sẽ có kết quả thế nào thì làm gì được gọi là nghệ thuật, chỉ là một phiên bản nghệ thuật được doanh nghiệp dùng tiền ra mua thôi. Nó giống câu chuyện anh em nghệ sĩ chúng tôi hay đùa nhau, là đi gặp khách hàng, khách hàng bảo em cứ sáng tác đi, cho anh/chị ý tưởng nào thật mới vào, chưa từng ở đâu có nhé, rồi đến khi chúng tôi đưa những ý tưởng chưa có ở đâu thật, thì họ tá hoả bảo, ôi em ơi cái này rủi ro lắm, chưa có ai làm cả, hay em thử làm giống bên A bên B này xem… Mà những tình huống nghịch lý như thế này, AI sẽ chẳng bao giờ hiểu nổi đâu.

Cuối cùng thì, câu hỏi không phải là dùng AI hay không. AI đã và sẽ tiếp tục phát triển để trở thành một công nghệ (có khả năng là) tham vọng nhất của nhân loại. Chúng ta không thể đảo ngược dòng chảy đó. Câu hỏi phải là, bạn đang dùng AI để làm gì? Bạn còn muốn làm một con người trọn vẹn nữa không?