Ghi chú đạo diễn #3: Cái nhìn của tình yêu
Về lựa chọn quan trọng nhất của đạo diễn
Khi phân tách công việc làm đạo diễn ra làm các phần nhỏ, chúng ta sẽ thường phải đối mặt với hai câu hỏi lớn: diễn viên (hay nhân vật) sẽ làm gì, và, chúng ta sẽ quay như thế nào (đặt máy ở đâu, cỡ cảnh, hướng máy). Tất cả những yếu tố khác, như trang phục, bối cảnh, quần chúng, ngày hay đêm, sẽ có vai trò nhỏ hơn hai yếu tố này.
Nhưng theo tôi, trong điện ảnh, diễn viên làm gì thật ra là thứ yếu.
Vào năm 2022, tôi thấy xa lạ với cận cảnh. Nhiều người sử dụng cảnh cận và đòi diễn viên biểu cảm để ghi lại cảm xúc. Tôi cho rằng đó là một sự yếu kém về trình độ đạo diễn và lười biếng trong làm việc. Bởi ở ngay những năm đầu tiên của điện ảnh, Kuleshov đã chiêm nghiệm ra hiệu ứng dựng cảnh để mô tả cảm xúc mà sau này người ta gọi theo tên ông - hiệu ứng Kuleshov. Thậm chí, ở sân khấu, một nơi mà người ta nghĩ rằng diễn viên cần phải gồng lên để biểu cảm, thì thật ra với độ rộng của sân khấu, cái mà khán giả nhìn thấy trước tiên không phải là mặt, mà là toàn thể chuyển động cơ thể của người diễn viên, và cái cảm xúc trong giọng nói của họ.
Trong bối cảnh cổ điển, nhân vật không giấu người xem cảm xúc của mình. Sự tương quan giữa cảm xúc bên trong và biểu đạt bên ngoài là thống nhất. Nhưng trong bối cảnh hiện tại, khán giả đã nhận thức được một chuyện quan trọng rằng nhân vật có thể giấu cảm xúc của mình, và điều ấy tạo nên sự phức tạp của nhân vật.
Bresson đã đưa ra một luận đề điện ảnh nền tảng: tại sao phải quay rộng, nếu ta có thể quay hẹp mà vẫn hiệu quả? Ông sử dụng cảnh cận để điều hướng ánh nhìn của khán giả, dựa trên ánh nhìn của diễn viên, và những cú cắt để tiếp diễn cái ánh nhìn thành mối quan hệ chủ thể nhìn - đối tượng nhìn. Và lúc này, diễn xuất, theo cái nghĩa rằng ta phải hoạt động toàn bộ cơ thể, trở nên không cần thiết. Tại sao phải diễn khuôn mặt khi bàn tay đáng tin hơn?
Người đạo diễn chỉ cần biết cắt từ cái gì sang cái gì: ở giữa các scene, bạn sẽ cắt từ địa điểm nào sang địa điểm nào, và ở trong các scene, bạn sẽ cắt từ shot nào sang shot nào.
Chọn hình ảnh để quay là một việc khó. Nhưng nó sẽ dễ hơn, nếu bạn nghĩ đến nó như một phim tài liệu.
Tình yêu được xác lập như một ánh nhìn giữa hai con người. Nhưng như thế chưa đủ. Điện ảnh là cái cảm xúc sinh ra từ ánh nhìn. Và công thức chủ thể nhìn + đối tượng nhìn cần phải đưa đến điều thứ ba - cảm xúc, suy tưởng, biểu tượng.
Ta có một không gian, và ta cần những cái nhìn. Vì thế người đạo diễn lúc này cần trả lời câu hỏi:
