Một ghi chú ngắn về sân khấu & điện ảnh
Khác biệt về hình thức, trình diễn và lý luận
Khi bắt đầu suy nghĩ về hình thức phát hành, có thể thấy đặc thù khác biệt của sân khấu và điện ảnh. Điện ảnh ra rạp trong một quãng thời gian ngắn (vài tháng tối đa, và có thể re-run tại rạp sau này, sau đó đến VOD) và được tiêu thụ tùy thuộc vào thời gian của người xem, bởi điện ảnh cho phép một sự phổ biến tác phẩm mà không phụ thuộc vào diễn viên nữa. Tính chủ động của người tiêu thụ cũng như sự biệt lập của tác phẩm khỏi người sáng tạo là đặc điểm quan trọng của điện ảnh. Còn sân khấu diễn vào thời gian phụ thuộc vào người diễn viên và các nghệ sĩ của chương trình - tác phẩm không thể được đưa ra công chúng nếu không có con người hiện diện.
Bởi sân khấu được diễn nhiều lần, và duy trì cuộc sống của những người tham gia vào nó (cả tài chính lẫn chuyên môn) bằng việc cho phép họ làm lại, thử sai, cải thiện, tạm nghỉ, quay trở lại, và cái hiện diện trên sân khấu chỉ trong khoảnh khắc, sẽ trôi đi - người diễn viên già đi có thể quay lại đóng một vai khác trong cùng một vở diễn, hoặc đem lại một cảm giác khác cho nhân vật và cho các tương tác của họ với bạn diễn, dù vẫn diễn cùng một vai - nên kịch bản sân khấu ngày càng đi theo hướng trừu tượng hơn, mang tính đại diện hơn, thoát ly khỏi sự đóng khung vào việc đi tìm một hình mẫu. Trong những vở kịch cổ điển, ta thấy rằng Hamlet phải là Hamlet, phải mang các đặc tính ấy. Nhưng trong các kịch bản hiện đại hơn sau này, các nhân vật và diễn viên cũng bớt đi tính nhất thể - Brecht đã cho diễn viên “thú nhận” mình là diễn viên, khi họ nhận xét về nhân vật mà mình đang diễn. Boal thì sáng tạo ra vai trò mang tên “Joker” cho các trò chơi sân khấu giữa khán giả và diễn viên.
Với điện ảnh, đôi khi cái tính chất diễn viên mờ đi, nhưng theo một cách khác. Người ta có thể đóng chính mình mà khán giả không hề biết - cái trình diễn duy nhất ấy đã được chiếc máy quay giữ lại, và trở nên bất tử. Cái nhất thể giữa diễn viên và nhân vật được làm sâu sắc thêm. Những thứ tưởng chừng là diễn xuất cũng có thể được tạo nên bởi những cú cắt, người ta có thể ám thị cảm xúc cho khán giả mà không cần cho họ nhìn thấy, cảm nhận thấy một cảm xúc lớn đến từ năng lượng tỏa ra trực tiếp của những người trước mặt mình.
Và cũng bởi nó là lần duy nhất, ở những cỡ khác nhau, nên cái hình tượng mà điện ảnh thường bị buộc phải hướng tới là phải trở nên “thật“ hơn nữa, đáng tin hơn nữa. Trong phòng chiếu tối đèn, ánh sáng từ màn hình giống như một màn thôi miên tập thể. Nhưng cái thật mà người ta tưởng mình bắt được đôi khi chỉ là một nhịp điệu đánh lừa của âm nhạc và những cú cắt. Điện ảnh nằm ở những cỡ khác nhau mà sự chuyển cỡ cũng không khác gì đánh những nốt liên tục trên bản nhạc. Còn sân khấu không có cỡ cảnh - những gì ta bắt được là ở tai trước khi ở hình - nó tạo ra nhiều tưởng tượng.
Về mối tương quan của “đầu vào” và “đầu ra” trong tác phẩm: trong bối cảnh cổ điển hơn, dàn dựng kịch đến sau văn bản kịch. Một bộ phim cũng đến sau một kịch bản phim. Nhưng khi loại hình ngày càng được phân rã về mặt hình thức, thì văn bản (ở đây chủ yếu là chữ viết) dần bớt đi vai trò chủ đạo, nền tảng. Nhưng dàn dựng kịch không phủ nhận sự tồn tại của văn bản kịch. Hoạt động “phát hành” một tác phẩm kịch cho phép văn bản được dàn dựng và cắt bớt, phóng tác thêm, hoặc đưa vào một bối cảnh mới (như National Theatre làm với các tác phẩm của Hamlet). Xung đột trong văn bản được đưa vào bối cảnh mới sẽ được mở rộng và tiếp tục sống. Kịch là song tính văn học & trình diễn.
Tác phẩm điện ảnh thường xuyên phủ nhận kịch bản phim. Bởi ngôn ngữ chính của điện ảnh là các hình khối và cỡ của hình ảnh, điểm nhìn của hình ảnh, nó chối từ cái chữ mà có thể từ đó hình ảnh sinh ra. Kịch bản khi được làm mới lại và đưa vào các bối cảnh mới, sẽ được gọi là remake. Người ta không làm lại kịch bản phim cũ mà vẫn làm y hệt, một phần bởi tính thời đại của tác phẩm đã thay đổi và nó cần được diễn giải lại (một ví dụ là Total Recall), một phần bởi nó có thể được xem dễ dàng, thì việc có hai tác phẩm với cùng kịch bản xuất hiện gần thời gian với nhau dễ triệt tiêu nhau về mặt thương mại.
Còn với kịch, việc một văn bản được cùng lúc nhiều nơi trên thế giới, hoặc nhiều nơi trong cùng một quốc gia, chính là bảo chứng cho sức sống mạnh mẽ của tác phẩm. Bởi tác phẩm sống trước hết ở mặt văn học - nó được đọc nhiều, được truyền tay nhiều, trước khi được sống động hóa trên sân khấu và hoàn thiện tính chất còn lại của kịch - tính trình diễn. Và phim dù đưa ra đâu cũng vẫn sẽ là chính phim đó, còn kịch, khi đưa ra các môi trường khác nhau sẽ luôn khác nhau.
Có một trường hợp rất gần với remake, đó là trường hợp motif tương đồng. Câu chuyện trong Avatar là về một nhóm thực dân xâm chiếm vùng đất của cư dân bản địa, và một người trong nhóm thực dân nảy sinh tình cảm với một cư dân bản địa và đổi phe - nó tương đồng lớn với Pocahontas (tôi đã quên mất ai là người nói Avatar là Pocahontas ngoài vũ trụ). Sự tương đồng ấy có thể sẽ còn xảy ra tiếp trong những phim khác - đó là bởi xung đột trung tâm của cả hai tác phẩm đều là xung đột trong một tình huống mảnh đất bị thực dân hóa và phát sinh các tương tác qua lại giữa hai nhóm người. Trong kịch, khán giả dễ chấp nhận việc thay đổi bối cảnh và đem câu chuyện ấy lên vũ trụ, bởi trang phục và các đạo cụ, bài trí sân khấu,… có khả năng kích thích khán giả tưởng tượng. National Theatre từng dựng Antigone trong một bối cảnh thế giới steampunk, và Hamlet cầm một khẩu M16 chiến đấu trong bối cảnh hiện đại, mà vẫn hoàn toàn thuyết phục. Chúng ta vẫn biết chúng ta ở nhà hát, và đang tưởng tượng đến cảnh trong vũ trụ. Còn phim, chúng ta được mang hẳn ra vũ trụ, và mang Pocahontas ra vũ trụ sẽ tạo ra một bối rối rất lớn về bối cảnh cho khán giả, bởi ta vào xem phim với tâm thế nó là thật (bởi hình ảnh đã có sẵn), không phải là một phần ta tưởng tượng và cho phép. Nói cách khác, điện ảnh là xem lại một giấc mơ của người khác đã mơ, còn sân khấu là chia sẻ giấc mơ để cùng nhau mơ và có thể tiếp tục mơ sau khi đã rời rạp.
Hiện tượng trong Anora khi Sean Baker phải viện đến một câu thoại để nói trực tiếp rằng câu chuyện của Annie là câu chuyện Lọ Lem hiện đại, chỉ ra một điểm yếu chết người với mass product như điện ảnh, cũng như Baudrillard đã chỉ ra, là nó ngày càng tách rời khỏi bối cảnh đến mức các sản phẩm không còn dính dáng gì đến người tiêu thụ nó nữa - sự tiêu thụ một tác phẩm phim rồi sẽ không khác gì tiêu thụ một món đồ ăn. Đó cũng là lý do nhiều người xem phim như một sản phẩm tách ra khỏi dòng chảy văn hóa và bối cảnh văn hóa. Người ta không nghĩ đến Lọ Lem và suy tư về xung đột trung tâm của nó, liệu nó còn có liên quan đến hiện tại (tất nhiên, tôi không nói về mỗi Lọ Lem) và rằng Anora đã mở rộng được ra điều gì mới trong xung đột, hay tạo bối cảnh mới cho một câu chuyện cũ. Người ta xem và, ừ, cô ấy đau khổ hay không, cô ấy đúng hay sai, thậm chí còn bảo cái này nhân vật làm là thật hay không thật (nó là phim hư cấu mà, có cái gì là thật đâu, hỏi vậy không khác gì một đứa trẻ con 5 tuổi hỏi bố mẹ nó là nhân vật này trong phim chết thì ngoài đời có chết không), trong khi chức năng của một câu chuyện không phải là đề cập đến các đau khổ khác nhau, mà là khám phá bản chất con người và thế giới mà ta sống.
Điện ảnh và sân khấu chỉ có thể trở nên hiệu quả khi người thực hành và người tiếp nhận hướng nó đến những thế mạnh của nó. Hãy giải thoát điện ảnh khỏi văn học, và trao trả lại văn học cho sân khấu. Hãy trả lại chức năng kể chuyện cho sân khấu và văn học, để mở ra khả năng mạnh nhất của nó - sự thôi miên khán giả, khiến họ quên mất chính mình, để du hành giữa những mảnh thời gian được chạm khắc nên, như cách Tarkovsky đã mô tả. Còn sân khấu, hãy đừng đòi hỏi rằng diễn xuất của nó phải trở nên tự nhiên hơn (thì mới thuyết phục), hay phải nhiều hình ảnh hơn với những máy chiếu mapping, mà hãy cho khán giả bay đi đến những không gian khác nhau, bằng những xung đột và câu chuyện xuyên thời đại, xuyên biên giới, bằng những âm thanh - lời nói, âm nhạc, và thậm chí là chính những điều bên trong họ đang mong chờ được nói ra để đối thoại với những diễn viên trước mặt.
Trong tháng 5, Xí Nghiệp sẽ mở lại các workshop cũ về cảm thụ điện ảnh với nội dung học được chỉnh sửa, cũng như mở hai workshop mới về viết kịch bản. Các bạn có thể nhận thông tin về các workshop này bằng cách subscribe website hoặc đọc thông tin tại link bên dưới (link bao gồm thông tin workshop và các sự kiện khác)