Tất nhiên là tôi luôn thấy ngại ngùng với việc đánh giá một bộ phim khi nó chưa ra rạp, dù đạo diễn của nó trước đó làm phim dở đến thế nào. Lý do đơn giản là con người có thể thay đổi, phim trước dở phim này hay là hoàn toàn khả thi, và ngược lại cũng khả thi nốt. Nhưng điện ảnh không thuần túy là việc làm sao để làm phim hay hơn. Khi động đến một số tiền lớn, nó là việc làm sao thu lợi nhuận. Nhiều khán giả đã đồng tình với việc này: họ làm phim lỗ, họ mong muốn làm phim sau để bù lỗ, điều ấy là hợp tình hợp lý. Nói chung nghệ sĩ nước mình vất vả vì làm phim không ai xem, còn doanh nhân nước mình sung sướng vì chỉ cần báo lỗ là có người giải cứu điện ảnh ngay. Ai bảo cứ vơ cái danh indie vào rồi làm phim về cái chủ đề không hot là dân nhập cư làm gì để mà lỗ đứt hơi hả cái phim gì mà có số năm ở tên ơi.
Lập luận phê bình vua và hoàng hậu phong kiến vì họ là phong kiến, ở một giai cấp có quyền lực, và vì thế không nên được tôn vinh, thay vào đó nên tôn vinh những người tri thức làm cách mạng như Nguyễn Thị Bình vì họ có ý thức sử dụng đặc quyền vào đóng góp cho dân tốc, trước hết là một lập luận kiểu giai cấp vô sản, nhưng không hoàn toàn vô sản (tất nhiên là tôi sẽ không đào sâu thêm trong bài này). Còn lập luận nói rằng trong tình huống như vậy họ không làm gì xấu đã là tốt rồi, là một lập luận kiểu tiểu tư sản. Thật ra tôi cũng chưa hiểu tại sao so sánh Nguyễn Thị Bình với Nam Phương hoàng hậu, hay là tại vì họ là hai người phụ nữ biết nói tiếng Pháp, còn cụ Bình thì giống trong hình dung của người Việt Nam gần đây về chính mình hơn - một hình mẫu nữ cường mắng chửi các chính trị gia của siêu cường phương Tây, còn cụ Nam Phương thì giống một hình mẫu nữ khiêm nhường mà người ta không còn ủng hộ?
Tất nhiên bài này không nói về việc lập luận nào đúng lập luận nào sai. Nhiều thứ có thể cùng lúc đúng. Hai cái nhìn của hai giai cấp về cùng một sự kiện có thể cùng đúng, vì nó là bối cảnh giai cấp mà. Người ta vẫn có thể có những phim về vị vua cuối cùng kiểu như The Last Emperor, sẽ chắc chắn bị phê phán là bênh vực giai cấp quý tộc phong kiến, và cũng đồng thời có những phim về tiểu sử những lão thành cách mạng - thật ra chưa nghĩ ra phim nào ngoài phim về cụ Hồ. Mà đấy là còn chưa kể đến việc, lập luận việc đưa ai lên phim là một chuyện, có dùng được thi pháp Marxist để mô tả họ không là một chuyện khác - nếu không, sẽ lại biến họ thành một hình mẫu người hùng đơn độc xa rời đồng bào. Nhưng ý ở đây là đi so sánh hai phim với nhau xem phim nào hay hơn thì rất dở hơi, thậm chí còn dở hơi hơn khi nói nó có giá trị hơn vì nó tôn vinh đúng người cần tôn vinh. Kiểu thần tượng của tao có giá trị hơn thần tượng của mày nên tao là người tốt hơn ấy.
Bộ máy công nghiệp sản xuất hàng loạt sẽ dẫn đến giảm giá, dễ tiếp cận, nhưng cũng đồng thời là sự suy đồi: điện ảnh, và sau này là truyền hình, và sau đó nữa là video youtube, và bây giờ là short reel, ngày càng trở nên dễ tiếp cận và rẻ đến mức chi phí tài chính bằng 0, chi phí thời gian thấp, nhưng chi phí tinh thần và độ tập trung lại tăng đến mức không thể đo lường. Các môn nghệ thuật trước đó thì ngược lại: chi phí tài chính cao, hoặc chi phí thời gian cao, nhưng trả thưởng cho tinh thần và độ tập trung. Điện ảnh là một medium mạnh, bởi nó tái hiện thực tại theo cách gần như hoàn chỉnh. Là gần như, và chẳng bao giờ hoàn thiện, nhưng cho người ta cảm giác hoàn thiện, trọn vẹn. Điện ảnh người ta một cái nhìn - nhưng có những phim sẽ chỉ cho người ta cái để nhìn, bởi vì họ không có khả năng khám phá được hết sức mạnh của cái nhìn điện ảnh, và sự tưởng tượng của khán giả và chính nhà làm phim hạn hẹp trong thế giới quan của họ: khả năng cao là người ta sẽ làm và sẽ xem Hoàng hậu cuối cùng như một video trên youtube với ngân sách 20 tỷ và giá xem là 100 ngàn.
Cái kết của việc này là sẽ có những người chỉ xem điện ảnh, găm trong đầu câu nói rằng điện ảnh là nghệ thuật tổng hợp, một dạng nghệ thuật cuối, và nghiện cái cảm thức “nhìn” của điện ảnh. Dù đôi khi cái nhìn ấy cũng chẳng có giá trị gì mấy ngoài bán một sự hoài niệm về một thứ họ chưa từng trải qua. Một cái nhìn về hoài niệm hoàng tộc Huế và sự ý nhị tinh tế nhẹ nhàng của họ, hay ý niệm về một Việt Nam kiểu Đông Dương sướt mướt và huyền bí. Cũng chẳng cần phải hay xuất sắc làm gì, vác lên những gương mặt hot để cứ thế mà hốt tiền là được phải không ạ?.
