Cuối năm 2024, tôi gặp lại Sơn, một cậu em lúc đó học năm 2 khoa đạo diễn trường Sân khấu điện ảnh. Tôi đến xem một phim mà Minh Đức và Hoàng Phương đóng cùng nhau, để xem đứa em đã làm chinh chiến cùng mình bao năm, và một học sinh của mình. Và Sơn là sản xuất của phim đó.
Hai anh em nói chuyện linh tinh và ngồi hút thuốc vặt. Vì hồi đó tôi cũng ít gặp Sơn. Đâu đó được 4 5 lần, là khi Sơn đến các lớp học của tôi, và một buổi họp về bộ phim mà tôi vừa xem, trong đó tôi nói với đạo diễn về những rủi ro có thể xảy ra khi cast Hoàng Phương, một diễn viên chưa đi đóng phim bao giờ, cũng không phải người bạo dạn, vào một vai có cảnh hở cả lưng. Sơn cũng không hiểu, nhưng Sơn thì tin vào lời khuyên đó. Và bộ phim ra đời, với rủi ro thấp nhất dành cho học sinh của tôi.
Cuối cùng hai anh em lại quay về với chuyện diễn xuất. Sơn kể với tôi về một vai cậu bị bắt đóng, dù không sẵn sàng làm. Ban đầu thì ổn, nhưng sau đó có một cảnh tương tác với bạn diễn nữ mà cậu rất sợ. Các kiểu vai bạo lực như vậy thường xuất hiện trong phim sinh viên sân khấu điện ảnh, và bị coi nhẹ. Có lẽ đó là một thái độ bình thường hóa bạo lực đến từ việc tiếp nhận điện ảnh Mỹ, và đồng thời cũng là một trạng thái khi những người trẻ tuổi được thoát ra một môi trường mới, nơi họ khám phá những bản năng bên trong mình, thứ mà họ không được dạy trong 18 năm trước đó. Tôi cũng không hỏi thêm sâu vì tôi đã đoán được nó là kiểu vai gì. Và Sơn lúc đó bảo rằng giờ em đã hiểu vì sao anh phải căng thẳng trong phim kia như thế. Lúc ấy tôi chợt nhận ra đằng sau cái dáng người cao to và một vẻ ngoài tự tin, Sơn vẫn là một thằng nhóc 20 tuổi với đầy những hoài nghi bên trong. Chàng trai này thực sự suy tư nghiêm túc về những điều cậu ta được nghe. Đó là lúc tôi bảo Sơn, em có muốn làm đạo diễn Sân khấu vô hình không?
Hai đạo diễn còn lại là Thành, với một phiên bản đầy đủ và hấp dẫn hơn của Một cuộc phỏng vấn. Và Minh Đức, người tự tin rằng mình muốn dàn dựng Chekhov, vì “đọc xong thấy thích quá”
Sân khấu vô hình 4 khởi động vào lúc tôi đang viết dở Tại sao chúng ta lại ở đây. Đó là tháng 11 năm 2024. Nên tôi bảo Lân, em gánh nhé, anh sẽ ở sau hỗ trợ, còn lại mọi người hãy để học bay. Anh không sát sao được vì còn viết kịch bản. Thằng Lân than thở rằng em chỉ làm được đạo diễn thôi, như rất nhiều đứa đạo diễn Sân khấu điện ảnh khi được nhờ làm sản xuất. Mặc dù nó làm được, nhưng nó vẫn phải than thở. Nó có mặt trong nhiều buổi tập, và dù không làm được gì mấy về chuyên môn, nó vẫn biết phải làm gì để mọi người có thể luyện tập được.
Tôi gọi lại Hoàng Phương, rồi gọi Tuệ Minh và Phúc, bảo các em tập dượt tiếp chương trình này nhé, để còn diễn Tại sao. Còn 3 diễn viên còn lại, là Đức Anh và Khánh Như - học viên của tôi ở Nghệ An, và Trung Đức đạo diễn - mà hôm diễn chúng tôi mới nhận ra nó trông thực sự giống Tuấn Trần.
Sân khấu vô hình 4 vẫn duy trì cái thể thức acting lab, là cho diễn viên chọn kịch bản để chơi. Có lẽ đây là chương trình khiến tôi bắt đầu tin nhiều hơn vào cái dòng chảy vô hình của các khoảnh khắc và sự kiện, cũng như cái mơ hồ của việc không biết được rằng một điều xảy ra nhờ ngẫu nhiên, hay là số phận sắp đặt. Bởi vì khi nghĩ về những vở diễn này, chúng tôi vẫn nghĩ rằng những diễn viên dù nghiệp dư cũng đã bắt được những điều rất cốt lõi của nhân vật, và bắt đầu đóng khung, định hình cho nhân vật đó. 6 người, một cách tình cờ, fit vào 6 nhân vật kịch bản.
Hoàng Phương và Đức Anh, hai đứa hiền lành nhất, đóng một cặp vợ chồng quê mùa mà cái sự vô tư của họ tạo ra cái mâu thuẫn. Rồi cũng là Sơn đóng vai một anh chàng bên ngoài thì thô kệch bạo lực mà bên trong thì hoài nghi và suy tư. Ba đứa đều non, cứ chật vật với nhau, nhưng đến đêm diễn thứ ba ở Ecopark thì đã tỏa sáng. Tiếc là chỉ có bản tư liệu ở Cricket. Đây cũng là vở duy nhất được người ta trả tiền để đi diễn ở một nơi khác.
Khánh Như từ đầu đến cuối gặp khó khăn với lời thoại, mãi chẳng thuộc, lúc nào cũng phải gồng, và khán giả cứ tưởng rằng cô này đang đóng đúng một người lơ thơ với cuộc đời, kỳ thực là đang phải nhẩm thoại. Còn Trung Đức thì lúc nào cũng ánh mắt long lanh khi nhìn bạn diễn (Tuấn Trần mà). Mỗi lần diễn lại quên mất là thằng này nó không thích con gái.
Tuệ Minh thì bản thân đã là một đứa rất hay ra vẻ, nên đóng một cô quý tộc mất chồng ra vẻ thanh cao rất hợp. Phúc lại hay giấu sự tức giận trong sự mềm mỏng và ngược lại, nên đã nuốt trọn được vai Tô Mạnh Cường, đến mức sau đó một thời gian chúng tôi ở Xí Nghiệp cứ gọi Phúc là anh Cường. Tất nhiên, cái kiểu nhả thoại thể hiện rằng sự luyện tập là chưa đủ, nhưng lại tự nhủ, dù sao các em cũng toàn là những người nghiệp dư, với thời gian luyện tập chỉ ba tuần.
Sân khấu vô hình số 4 mở khóa một nỗi sợ mới mà tôi chưa nghĩ mình sẽ gặp, đấy là nỗi sợ bán vé. Lần đầu tiên tôi phải ngồi đếm tiền để các em có lương, có đồ ăn, có đạo cụ và làm sao truyền thông để bán 90 vé cho 3 đêm. Con số ấy 1 năm sau với tôi là không hề nhiều, nhưng lúc ấy nó giống như cả một bức tường không thể vượt qua.
Đây cũng là chương trình mà tôi đưa ra yêu cầu cho các đạo diễn cao hơn về đầu ra sản phẩm. Với thời gian làm việc dài hơn, một sân khấu lớn hơn, đông khán giả hơn, có lẽ nó giống một cuộc đánh cược, giống phi thẳng vào màn đêm mà không biết có gì chờ đợi mình, chỉ mang theo một niềm tin sắt đá rằng mình có thể làm được, rằng mình giống như một chiếc lò xo đầy năng lượng đang chờ bật lên và khán giả Hà Nội đã rất mong chờ những điều như thế này.
Tôi tin rằng khán giả là thước đo quan trọng. Không phải quan trọng nhất đến mức ta làm mọi thứ chỉ để khán giả công nhận, nhưng đủ quan trọng để lắng nghe xem họ đang mong chờ gì và nghệ thuật có thể làm gì cho họ. Có một buổi chúng tôi tập ngoài trời, khán giả là những đứa trẻ tầm 10 tuổi, chúng đã xem rất say sưa, các bạn có thể đọc lại bài đó ở đây
Nửa năm sau số thứ 4 này, Đức Anh và Hoàng Phương sẽ tốt nghiệp và về quê làm việc. Tuệ Minh và Phúc không bao giờ diễn nữa. Trung Đức trở thành đạo diễn nhận tài trợ CJ và chuyên tâm với điện ảnh, còn Khánh Như cũng đi làm trợ lý sản xuất cho các dự án lớn. Các vở diễn cứ để đó và không ai nghĩ sẽ dàn dựng lại, khi các diễn viên đã đi rồi. Các đạo diễn cứ mong chờ những diễn viên giống những người cũ.
Và sân khấu lại một lần nữa nhắc nhở chúng tôi về sự thoáng qua của đời sống làm người. Chúng ta đều mong có thêm một lần, một lần nữa. Nhưng nếu hết mình, thì một lần có đủ hay chưa?