Bài viết vào tháng 7.2023, không sửa đổi khi đăng lại. Nhiều câu hỏi trong đây đã được trả lời và chuyển thành những câu hỏi mới. Số còn lại không còn cảm thấy cần phải hỏi
1. Cũng lâu lắm rồi, hồi còn dùng tinder, tôi có để một cái profile rất ngứa đòn là “hãy vuốt trái nếu bạn đọc Nhà giả kim”. Tôi không thích câu nhiều người quotes đi quotes lại: nếu bạn thực sự mong muốn điều gì, cả vũ trụ sẽ hợp sức để giúp bạn có được điều ấy. Nếu tôi phản biện, người ta sẽ bảo rằng bạn chưa có vì bạn chưa mong muốn đủ nhiều. Mấy năm sau, bắt đầu có những người đi tuyên truyền thứ gọi là luật hấp dẫn. Cũng vẫn là nếu bạn muốn thì vũ trụ sẽ mang đến. Bạn bè tôi có nhiều người tin vào điều đó. Tôi cũng không cản hay mắng mỏ gì họ nữa - nếu là 5 năm trước, tôi sẽ bảo họ cứ ngồi đó ước và để xem bao giờ thì vũ trụ mang đến cho họ.
2. Cách đây vài tháng tôi vừa hoàn thành lớp biên kịch đầu tiên của mình. Dạy cho các bạn biên kịch làm youtube, không có gì phức tạp. Công việc khá dễ, nếu muốn nhẹ nhàng thì chỉ cần dạy công thức viết sao cho ra 3 hồi, sao cho sự kiện luôn xảy ra, đến thời điểm nào thì viết tình huống như thế này, setup chi tiết ra sao, kết thế nào. Nhanh gọn, không phải làm giáo trình lâu. Nhưng tôi không thể chịu được việc mình sẽ dạy người ta viết 3 hồi, trong khi biết tỏng rằng câu chuyện nào cũng có thể chia thành 3 phần: giới thiệu thế giới, phát triển kỳ vọng, lật ngược kỳ vọng. Sự kiện, phát triển, cao trào. Luận đề, phản đề, tổng kết.
3. Tôi chọn dạy bản chất của kịch tính trước. Mở đầu thế này: kịch tính hoá là cơ chế sinh tồn của con người. Chúng ta kịch tính hoá mọi thứ để thu nhận được ý nghĩa của chúng đối với chúng ta. Nó được kể từ những ngày tháng xa xưa khi con người tụ tập bên bếp lửa và kể cho nhau câu chuyện xảy ra trong ngày. Gọi nó là cơ chế sinh tồn bởi từ những câu chuyện ấy người nghe có thể quy kết nguyên nhân - kết quả: quả này không được ăn, săn hươu thì phải thế này, làm sao đối diện với hổ,... Đó là một cơ chế để giải thích thế giới và học các bài học, đối diện với một thế giới mơ hồ và bất trắc. Hành vi kịch tính hoá sau này phát triển thành hành vi tạo ra hoặc sử dụng các quy ước. Chúng ta kịch tính hoá, hay quy ước hoá một tờ giấy làm từ một chất liệu cố định, có in số và các thông tin theo quy chuẩn được nhà nước quy định, thành đồng tiền, để xã hội vận hành. Cũng không khác gì vỏ ốc dùng làm tiền. Chúng ta quy ước hoá trời mưa với nỗi buồn, dù thời tiết là một thứ phi cá nhân. Chúng ta gán nghĩa cho mọi thứ bằng cách liên kết nguyên nhân - kết quả. Các quy ước có thể chỉ hiện diện trong bản thân câu chuyện hư cấu, hay được bốc từ thế giới thật vào trong câu chuyện.
4. Sự kịch tính hóa ấy phát sinh từ tư duy địa tâm, lấy con người và trái đất làm trung tâm. Con người là trung tâm mặt đất và bầu trời. Vì chúng ta là con người, chúng ta muốn sống, nên sự tồn tại của chúng ta chính là trung tâm. Nó là một thái độ vô cùng tự nhiên phát sinh từ điều kiện sống nguyên thủy của con người
5. Tâm thức ấy không kết thúc khi con người lên vũ trụ. Khi chúng ta biết rằng trái đất chỉ là một phần nhỏ bé của vũ trụ, và vũ trụ hoạt động theo tiến trình của nó mà không phụ thuộc vào con người, thì tâm thức ấy đã biến đổi và mở rộng ra. Giờ đây con người là trung tâm của vũ trụ. Chúng ta kịch tính những thứ như việc mở đồng hồ ra, thấy 12h12, tức là vũ trụ đang gửi một thông điệp cho chúng ta về việc chúng ta sắp gặp may mắn. Tôi tự hỏi từ bao giờ vũ trụ có thời gian chạy theo mốc 24 tiếng của một hành tinh nhỏ bé bên rìa một dải thiên hà trong số hơn 100 tỷ dải thiên hà khả kiến.
6. Có lần tôi lên tầng thượng của một toà nhà vào ban đêm. Khi tôi nằm xuống và ngước lên trên đầu, một bầu trời đen đầy những ngôi sao hiện ra và ôm lấy tôi. Tôi hoàn toàn tỉnh táo, chẳng có một chút chất kích thích nào trong người kể cả rượu hay thuốc lá. Ánh sáng từ những toà nhà bên dưới không hắt lên và trên bầu trời đủ tối để những ngôi sao hiện lên rõ mồn một. Gió thổi qua người tôi lạnh buốt. Vũ trụ ôm lấy tôi vào lòng. Tôi sợ hãi run rẩy vì sự choáng ngợp ấy, nó chiếm lấy từng tế bào trên người tôi. Tôi đông cứng người, nằm im. Tôi vừa sợ hãi muốn quay đi, vừa bắt mình nằm im để nhìn ngắm. Tôi dần thấy cơ thể mình không còn nằm nữa. Có lẽ tôi đã nằm đủ lâu để thấy trái đất quay vần. Những ngôi sao cũng đang chuyển động và cơ thể tôi như được dựng thẳng lên dù vẫn dính với tòa nhà, và nhìn thẳng vào lòng vũ trụ đen đặc. Và tôi thổn thức như một đứa trẻ. Chúng ta sống trên một quả cầu giữa vũ trụ, đang chuyển động quanh một ngôi sao, và ngôi sao ấy bay quanh hố đen của dải Ngân Hà. Tất cả ký ức và tương lai của nhân loại, từ sơ khởi đến (có lẽ là) khi kết thúc, bay giữa một biển đen tuyền.
Người bạn ngồi cùng tôi đêm đó giờ đã mất. Khi trong số những người em, người bạn, người anh chị, họ hàng cô bác mà tôi biết có càng nhiều người đã ra đi thì tôi càng nghĩ nhiều về sự hư vô ấy. Đứng trước cái chết tôi luôn thấy mình bé lại y như cái đêm đó. Khoảnh khắc ấy tất cả kiến thức và hiểu biết biến mất. Dù chúng ta biết nhiều đến thế nào, mãi mãi sẽ chẳng bao giờ là đủ. Dù chúng ta có sống huy hoàng đến đâu, rồi cũng lụi tàn.
7. Hành trình viết kịch bản với tôi thiên về sự chấp nhận. Nó giống như ngã vào một cái hồ. Tôi là người bơi giỏi, nhưng tôi luôn sợ những vùng nước không thấy đáy. Khi đi bơi, tôi luôn lặn xuống thăm dò đáy bể trước, rồi mới có thể tự tin bơi. Cái vùng-nước-tưởng-tượng của tôi thì không thể thấy đáy. Tôi hay nghĩ đến hồ Tây. Có lẽ vì tôi đã ngã xuống đó lúc còn bé. Khi ngã xuống hồ, xung quanh chỉ có nỗi sợ. Thứ duy nhất giữ tôi tỉnh táo không phải là suy nghĩ, mà là cơ thể tôi tự vận động theo bản năng. Trí nhớ của cơ bắp. Nỗi sợ đi liền với sự phấn khích, bởi tôi chỉ ngã xuống hồ đúng 1 lần. Bể bơi dành cho luyện tập hơn là để phát triển. Tôi luôn mường tượng 1 ngày mình đủ tự tin và dũng cảm bơi sang bờ bên kia của hồ Tây. Viết kịch bản đem lại sự sợ hãi tương tự. Bạn có thể biết được các chi tiết trong kịch bản bạn đang viết là gì, biết rất rõ, nhưng điều ấy không loại trừ khả năng ở dưới đó cũng có một con cá dài 20m chẳng hạn. Phải chấp nhận rằng ta có thể vĩnh viễn không biết một số thứ, tỉ như con cá 20m, hay cái tròn tròn trôi giữa các đám bèo kia có phải một cái sọ người hay chỉ là một quả dừa đã nạo sạch xơ bên ngoài. Làm sao mà dám nhận rằng mình là kẻ thông tuệ?
8. In its survival the dramatist/protagonist confesses powerlessness in the face of the gods/the ways of the stage/existence (David Mamet, Three uses of the knife)
9. Tôi chưa bao giờ nghĩ mình sẽ trả lời được một cách trọn vẹn rằng nghệ thuật là gì, trả lời một câu rốt ráo để không bao giờ trả lời lại nữa. Tạm thời hôm nay tôi sẽ trả lời rằng, nghệ thuật nhắc nhở ta về sự tồn tại hữu hạn của chính bản thân mình và những người khác, một sự hiện hữu ẩn chứa những sắc thái cảm xúc vô cùng phức tạp và trọn vẹn.
10. Dương Tường ra đi vào lúc 8h tối ngày 24 tháng 2. Lúc ấy tôi đang đi chơi bi-a với bạn. Đó là một ngày ngẫu nhiên. Đêm ấy tôi đi bộ ngoài đường, nhìn trời đêm vời vợi và nghĩ về sự nhỏ bé của mình. Ai đó luôn ra đi khi ai đó đang thảnh thơi sống. Rồi tôi về nhà, đọc phỏng vấn của Dương Tường nói về những người bạn ông và những điều ông làm. Sự ra đi của Dương Tường là một lời nhắc nhở với tôi. Tôi có thể sẽ ra đi vào một ngày ngẫu nhiên như thế. Những người có cơ hội học hành như chúng tôi thì chiến đấu vì điều gì giữa cuộc sống cuộc sống đầy rẫy những điều vô nghĩa và bất công thế này? Là gì nữa ngoài chiến đấu để đi tìm, phơi bày và bảo vệ lấy cái chân lý của cuộc đời? Và dù cuộc đời của chúng ta thật nhỏ bé và chỉ như một giây phút thôi so với vũ trụ bất tận, thì chúng ta càng phải nắm lấy cuộc sống thật chặt cuộc sống ấy, và hiến mình cho một thế giới tốt đẹp hơn.
