Những người bạn đã đến nhà tôi đều biết căn nhà không tròn trịa. Mảnh đất nhà tôi là một hình chữ nhật bị cắt mất một góc vuông, các bạn cứ tưởng tượng nó giống một chữ L là được. Mãi gần đây bố tôi mới kể chuyện 20 năm trước, khi bố mẹ tôi chuẩn bị tiền xây nhà, đã định mua lại chính mảnh đất lẹm vào để có một căn nhà tròn trịa. Đó là mảnh đất nhà bác họ ngoại nhà tôi. Bố tôi chưa kịp mua lại thì bác đã bán nhà để trả nợ và chuyển đi. Nhà tôi vĩnh viễn có hình dáng như vậy.
Bố tôi hối tiếc về nhiều thứ trong đời, và căn nhà là một trong hai hối tiếc lớn. Một hối tiếc khác là chuyện ông nội tôi mất sớm. Bố tôi kể rất nhiều lần về những ngày cuối của ông nội khi bệnh viện đã trả về, những ngày chờ bố tôi từ Hà Nội về, trong balo chỉ có những chai coca thủy tinh. Ông tôi chỉ uống coca trong tháng cuối cùng, rồi mất.
Xây xong nhà, bố mẹ tôi cùng nhau đi mua tranh để treo trong nhà. Ở giữa cầu thang từ phòng bố mẹ tôi lên phòng thờ, là một bức tranh thêu hình đồng lúa, cậu bé chăn trâu thổi sáo, những ngôi nhà tranh. Cliché đến từng chi tiết. Tất nhiên chẳng nên mong chờ giá trị thẩm mỹ gì ở những bức tranh chép mua trên Nguyễn Thái Học. Nó chỉ có giá trị về mặt tái hiện hình ảnh thôi. Tôi hay gọi cái tranh đó (một cách mỉa mai) là thương nhớ đồng quê. Sau này, bố tôi đặt vào đó một hình chân dung bố tôi mặc quân phục, chụp hồi mới đi B. Nó thành một thứ collage mà tôi biết bố tôi cố ý làm dù ông chẳng có tí học hành gì về nghệ thuật. Và lúc này nó thực sự là thương nhớ đồng quê chứ không còn mỉa mai gì nữa.
Bố tôi là người mua cho tôi chiếc máy ảnh đầu tiên. Không phải mẹ tôi, người đã cho tôi đi học vẽ từ bé, mà là bố tôi, người gần như mất hút trong suốt tuổi thơ của tôi vì phải “cống hiến cho tổ quốc”, đã chở tôi đi mua máy ảnh. Và cái máy ảnh đó đã cho tôi sự dấn thân và sự dũng cảm cần thiết cho con đường điện ảnh của mình.
Cách đây hơn 1 tuần, bạn bè đã khuyên tôi viết một vài bài tăng reach cho Xí Nghiệp để dễ có học viên lớp cảm thụ hơn. “5 bộ phim Giáng sinh bạn phải xem”, “phim Giáng sinh bất hủ”, kiểu kiểu thế. Tôi chỉ bảo, đó là ai không phải Xí Nghiệp. Hãy để những người khác viết bài như vậy vì chắc chắn họ sẽ viết tốt hơn tôi.
Phim Giáng sinh của tôi luôn là Catch me if you can. Các nhân vật chính của Spielberg đa số là trẻ con, và Leo DiCaprio trong vai Frank Abagnale Jr không phải ngoại lệ. Trong thế giới của cậu bé học trường tư có người cha doanh nhân, những mánh khóe của ông xuất hiện không phải là sự lừa lọc, mà là tài năng. Người cha không nói dối, ông xoay xở cho tình huống, và Frank sau này cũng như vậy.
Tôi nhìn thấy bố tôi ở nhân vật người cha của Christopher Walken. Đó là sự xoay xở với những khó khăn trong đời mình - khi phải đi bán xe, khi phải hầu tòa - với một thái độ tưng tửng. Đó là sự lặng lẽ đối diện với những tiếc nuối trong đời, một mình. Đó là những hành động mà người con trai vô thức bắt chước. Đó là sự xa rời của người cha khi người con trưởng thành và có một đời sống riêng. Dù người con trai có trở thành một điểm neo khi đã trưởng thành, thì người cha vẫn chẳng bao giờ muốn dựa vào hoàn toàn - ông từ chối chiếc xe của con tặng và luôn nói về tình thế khó khăn của bản thân với niềm kiêu hãnh. Và đâu đó còn là những sự bất lực trong cuộc sống chuyển giao sang cho người con.
Điện ảnh với tôi là một trải nghiệm vừa cá nhân vừa phổ quát như vậy đấy. Tôi không thích ngữ pháp điện ảnh của Spielberg nói riêng và của điện ảnh chủ lưu (mainstream) Hollywood nói chung, dù tôi biết sự hiệu quả của nó với người xem. Tôi chỉ thấy nó như một cỗ máy sản xuất hàng loạt, nơi người ta dùng cỗ máy công thức phim để lắp ráp và sản xuất ra những hiệu quả tương đương cho những người xem khác nhau, và đôi lúc thì có một người vận hành công thức ấy hiệu quả hơn những người khác. Tôi biết chứ, rằng cảm xúc như sự biến mất của tuổi thơ thì rất phổ quát, phổ quát đến mức có thể tư bản hóa (capitalize) được, và tôi còn thấy rõ ràng những dấu vết còn sót lại của bàn tay đạo diễn trong những chi tiết phim, nhưng tôi vẫn khóc khi Frank chạy về nhà mẹ trong đêm giáng sinh, sau khi trốn khỏi chiếc máy bay đã dẫn độ Frank về nước Mỹ. Bố cậu đã mất, mẹ cậu đã lấy người khác từ lâu, và chẳng còn ngôi nhà tuổi thơ của Frank. Tuổi thơ bị giật khỏi cậu mà không thể thỏa hiệp, với câu hỏi “cháu sẽ ở với ai khi họ li dị?” Tôi không khóc khi Frank nhìn thấy phản chiếu của những điều cậu mong muốn - một gia đình và một tuổi thơ bị đánh mất, tôi khóc vì tôi nghĩ đến bố tôi, những giấc mơ về cái chết của bố, những câu chuyện của bố tôi về ông nội, những bức ảnh đám tang của ông, ảnh tôi thắp hương trước mộ ông khi tôi 7 tuổi, và những mong ước bố tôi không thể thực hiện được.
Trong văn hóa phương Tây, Giáng sinh là thời điểm mà người ta đoàn tụ. Người ta dành thời gian cùng gia đình. Nó gắn liền với niềm tin công giáo đã song hành cùng văn minh phương Tây hai ngàn năm. Tôi không sinh trưởng trong văn hóa và đức tin như thế, và dù tôi có tiếp xúc với phim của những nền văn hóa ấy nhiều thế nào thì tôi cũng không thể nào sống như thế được. Tôi sẽ chỉ có thể coi Giáng sinh là một ngày tổng kết cuối năm để tụ tập bạn bè. Và ngày sinh nhật bố tôi rất gần Giáng sinh .
Những tuần gần đây tôi thường về nhà loanh quanh nửa đêm sau khi dạy lớp của Xí Nghiệp. Tôi sẽ ngồi ghi chép lại những điều mình đã nói với học sinh ngày hôm nay trong khi ăn nhẹ. Tôi nghĩ về việc mình từng ở đâu, đang ở đâu và sẽ đi đến đâu. Điện ảnh đã đưa tôi đi đến những nơi, gặp những con người và có những suy tư mà tôi không thể tưởng tượng được trước khi đến với nó, và tôi biết mình sẽ còn tiếp tục đi xa nữa. Còn bố tôi có thể sẽ mãi ở đây, trong căn nhà này, không bao giờ biết hết được về những cuộc hành trình của tôi. Điện ảnh đưa tôi đi xa họ. Bố tôi, một người cảnh sát giao thông đi làm 30 năm ngoài đường, tôi luôn khóc khi nghĩ rằng bố sẽ ở đây mãi, và tôi thì sẽ đi xa cả về khoảng cách vật lý lẫn những suy tư. Tôi nhận lấy những sự ảnh hưởng, và rồi tôi phải sống cuộc đời của riêng mình. Nó là sự tất yếu của thời gian, là định mệnh của tất cả chúng ta.
Sau mỗi buổi dạy tôi về nhà, sẽ luôn có một tờ giấy dặn dò của bố để trên bàn. Ăn gì, uống gì, làm gì với đồ ăn thừa. Nghỉ ngơi sớm. Đôi lúc tôi sẽ để lại bàn một tờ giấy cảm ơn.
