Ký ức những năm học cấp 3 của tôi chủ yếu là những buổi đêm ngồi xem HBO sau khi đã học bài xong. Đó là những năm tháng mà tôi bắt đầu phát sinh tình yêu với sự kỳ diệu của điện ảnh, dù tôi chẳng hiểu chút gì về ngôn ngữ điện ảnh cả. Chưa biết đến IMDb, tôi đã ghi tên những bộ phim mình thích vào một cuốn sổ tay để xem lại, và đó là lúc tôi say mê diễn xuất của Tom Cruise với The Firm, Jerry Maguire, Rain Man, The Colour Of Money, Knight And Day...
Khi nghĩ lại về những bộ phim này, có lẽ tôi đã học được rất nhiều bài học về sự trưởng thành, mà sau này tôi mới biết. Jerry Maguire và Rain Man có lẽ để lại ấn tượng sâu sắc nhất về hình ảnh mối quan hệ lành mạnh của những người đàn ông: họ học hỏi từ nhau và bù đắp cho những thiếu sót của nhau. Hay The Colour Of Money là câu chuyện về bài học trưởng thành của những người được coi là có tài năng, khi đặt vào một thế giới mà họ cần biết nhiều thứ khác hơn là tài năng của mình. Nó kết nối với tôi sâu sắc đến mức sau này khi có ý tưởng về một nhân vật chơi thể thao, tôi không nghĩ đến sự hào nhoáng của những giải thưởng, mà chỉ nghĩ đến mối quan hệ của nhân vật với người thầy của mình - có lẽ bởi tôi cũng từng là một vận động viên, đã từng trải qua những ngày miệt mài luyện tập và rồi chẳng biết làm gì tiếp sau khi chiến thắng, và cũng có một người thầy đã đập tan những ảo tưởng của mình để mình tiến xa hơn.
Điện ảnh đến với tôi như một sự hiển nhiên - nó là thứ điện ảnh mà sau này tôi hay gọi là “middle-budget”, một thứ điện ảnh ở giữa những bộ phim độc lập với nhiều thử nghiệm và những bộ phim bom tấn mùa hè. Middle budget film chính là linh hồn của Hollywood hậu New Hollywood, khi các hãng phim và các đạo diễn vẫn muốn kể những câu chuyện sâu sắc cho khán giả đại chúng, trước khi nước Mỹ suy tàn và chẳng còn hào quang quá khứ, chỉ cố tô vẽ một hình ảnh sức mạnh bằng những phim siêu anh hùng. Ở thập niên 2000 đổ về sau, ký ức về tòa tháp đôi vẫn còn rõ ràng, khi sự lung lay cảm thức người hùng trở thành một cảm giác tập thể, ai còn muốn xem một bộ phim về một anh chàng chơi snooker trưởng thành như thế nào?
Tôi luôn cho rằng những phim nặng drama kiểu cổ điển như vậy chính là nền tảng của một nền điện ảnh hướng đến kể chuyện. Hollywood là những kẻ giỏi kể chuyện, không như điện ảnh châu Âu hay châu Á, những kẻ không cần kể chuyện. Nhưng họ chính là những nền tảng để người xem bắt đầu đến với điện ảnh, trước khi đến với một thế giới đậm triết học và suy tư của một lục địa già như châu Âu, hay một thế giới nhiều thân mật, nhiều kỳ ảo của điện ảnh châu Á.
Nền tảng của hành vi kể chuyện là sự kết nối cảm xúc, sự trao quyền bằng đồng cảm. Tôi đồng cảm với nhân vật và cho phép họ làm chủ, dẫn dắt cảm xúc của tôi.
Và câu hỏi lúc này trở thành “Tại sao tôi (hay rộng hơn, là chúng ta) cần xem câu chuyện của người khác?
Tại sao cần dành vài giờ cho một người thật ra không tồn tại, được hư cấu ra, và tìm cách kể một câu chuyện không xảy ra, hoặc đã xảy ra nhưng được thao tác lại để hấp dẫn khán giả (hư cấu hóa)?
Để trả lời câu hỏi này, ta sẽ cần đặt câu hỏi về bản chất của điện ảnh nói riêng, và nghệ thuật nói chung. Đó là đâu là giả và đâu là thật.
Người ta dễ nhầm lẫn thật và giả ở phần câu chuyện. Khi thấy một sự kiện câu chuyện hay một hành động của nhân vật không hợp lý (với niềm tin của họ) xảy ra, khán giả sẽ có xu hướng bảo rằng điều này là giả, là không đúng. Cũng tương tự như vậy, khi thấy một điều gì đó hợp lý (với niềm tin của họ), khán giả sẽ nói rằng cái này đúng, cái này thật, cái này đời. Bản thân từ đời rất thú vị, nó cho thấy một sự nhầm lẫn lớn giữa hiện thực, sự thật, và hư cấu, trong khi bản chất 3 điều này hoàn toàn khác nhau. Hư cấu không cần bám sát hiện thực để nói lên sự thật - các họa sĩ biểu hiện và ấn tượng đã dành cả cuộc đời để chứng minh điều này, có lẽ tôi cũng không nên giải thích lại.
Michael Haneke nói rằng, “Điện ảnh là 24 lời nói dối trên giây, để phục vụ sự thật, hoặc phục vụ nỗ lực đi tìm sự thật. Thành thật là tôi không hiểu câu này cho đến khi xem Funny Games của Haneke. Hình ảnh rõ ràng là một sự hư cấu, kể cả bạn có cố tình quay tài liệu, bởi hành vi lựa chọn hình ảnh và sự cắt của bạn đã là sự chối từ những thực tại không được quay, không được đi vào giữa các mối dựng phim. Khi ta chấp nhận rằng những thứ ta đang làm là giả, là một sự dàn dựng, thì cũng là lúc ta tự thú - với chính mình, với khán giả - rằng ta đang đi tìm câu trả lời cho một câu hỏi ta muốn trả lời.
Nghệ thuật đa phần giống một lời tự thú, một lời nguyện cầu, mong có câu trả lời.
Vấn đề của nhân vật hoàn toàn là hư cấu. Cái bạn xem là cái người làm phim bịa ra. Nhưng sâu thẳm trong cái bịa đặt ấy, thứ bạn kết nối được, với nhà làm phim và với nhân vật, là một nỗi đau đáu khó có thể gọi tên, những câu hỏi mà bạn luôn có nhưng không thể nói ra, cho đến khi người nghệ sĩ gọi được nó ra cho bạn. Và tất nhiên, một người nghệ sĩ chừng mực sẽ không trả lời hộ bạn. Gọi được ra đúng câu hỏi là trách nhiệm lớn nhất của nghệ sĩ rồi. Khán giả phải tự trả lời thôi.
Khi xem một nhân vật kết nối với ta, trải qua những điều giống ta trải qua, thì nghệ thuật đưa ta qua một sự tỉnh ngộ: Là để chúng ta biết rằng có nhiều điều khác ngoài chính bản thân mình: Họ giống ta, nhưng không hoàn toàn. Là để hạ cái tôi xuống và học cách lắng nghe người khác với toàn bộ sự chú tâm: ta không quan trọng, ta chú tâm tới người khác, và có thể trong lúc ấy bài học hoặc câu trả lời cho chúng ta sẽ tới.
Nếu nhìn như vậy, các bạn sẽ hiểu ngay rằng việc coi nói rằng một câu chuyện là “cái này thật quá” hay “cái này giả quá” cũng chẳng khác gì nhau - chẳng qua chỉ là hai biểu đạt khác nhau của việc vuốt ve cái tôi mà thôi. Tôi cho là nó thật, hay cho là nó giả, đều bởi vì tôi tự cho rằng cái gì đã là chân lý.
Chúng ta dễ nuôi dưỡng cái tôi, nuôi dưỡng sự ái kỷ khi xem điện ảnh: ta cho rằng ta và họ khác nhau, ở xa nhau - họ hiện diện trước cái nhìn của ta trong một không gian phẳng. Nó đến một nửa từ bản chất của medium - điện ảnh là cái nhìn giữa những chủ thể và đối tượng không cùng hiện diện trong không gian. Nửa còn lại đến từ việc ta tách mình khỏi những vấn đề cốt lõi được hỏi đến trong tác phẩm, tách khỏi những sự thật nằm sâu trong lời nói dối, và chỉ nhìn vào lời nói dối - bề mặt câu chuyện - và nói rằng tôi tin nó hay không tin nó. Dù bạn tin hay không, nói dối vẫn chỉ là nói dối mà thôi.
Nghệ thuật đến với chúng ta và nói với ta rằng: đây, hãy nhìn những người này, họ đã trải qua những điều này, bạn cảm thấy chứ? Nếu bạn cũng có những cảm xúc ấy, hãy yên tâm rằng bạn không cô đơn. Nếu không có, thì bạn đã biết về nó. Rồi sẽ có lúc bạn cảm thấy thôi. Đến lúc ấy, hãy yên tâm rằng bạn không cô đơn.
