Có một điều đáng quan tâm đối với Mưa đỏ, đó là khung cảnh giao chiến trong phim không quen thuộc với những bộ phim chiến tranh Việt Nam. Nếu đặt câu hỏi rằng trước Mưa đỏ đã có bao nhiêu phim mà người lính hai bên giao chiến bằng tay không bằng võ thuật rất thành thục sau khi vứt súng đi, thì câu trả lời sẽ là một con số không. Mưa đỏ là phim đầu tiên sử dụng yếu tố như vậy.
Dạng thức thẩm mỹ này không hề mới. Bạn có thể thấy nó xuất hiện ở nhiều phim được gọi là phim hành động (action film) của Hollywood. Ở cảnh cuối phim, người hùng sau khi bắn chết hết những tên le ve thì sẽ vứt đi khẩu súng không đạn, để đánh một trận cuối cùng với kẻ phản diện lớn nhất, trước khi chiến thắng và tìm lối thoát khỏi tòa nhà sắp nổ tung. Nhưng nó cũng không khởi nguồn từ nước Mỹ, một đất nước quy định trong pháp luật rằng người dân có quyền sở hữu súng. Nó khởi nguồn từ điện ảnh Hồng Kông, trong những bộ phim Gunfu (Kungfu nhưng mà dùng súng ấy), và nếu tiếp tục đào xuống dưới, ta sẽ thấy rằng nó chính là võ hiệp Trung Hoa (wuxia). Bởi từ bỏ súng ống để tìm về với võ thuật cá nhân là một sự tôn vinh truyền thống, tôn vinh kỹ năng hơn là vật dụng, và nó là danh dự kiểu giang hồ - bạn sẽ thấy tinh thần đề cao năng lực tự thân hơn vũ khí này ở các phim kiếm hiệp - người anh hùng đi tìm vũ khí sẽ khiến mình bất khả chiến bại, để rồi nhận ra những điều nội tại có giá trị hơn, còn thanh kiếm chỉ là phụ.
Nhưng có một vấn đề lớn với điều này. Chiến tranh là biểu hiện của những xung đột lớn hơn về kinh tế và chính trị cũng như ý thức hệ. Những con người trong chiến tranh không giết nhau vì họ căm thù nhau - họ đâu có gặp nhau lần nào và cũng chẳng có xung đột cá nhân nào đủ để giết những người kia. Hai mảnh đất bất động không có khả năng giết nhau, và các chính trị gia sẽ không ra trận - chiến tranh cần những con người để hữu hình hóa xung đột, và từ đó người ta có thể xác định được rằng ai là kẻ chiến thắng, ai sẽ được hưởng quyền lợi và có tính chính danh đối với mảnh đất đó. Đó là bản chất của tất cả các xung đột từ xa xưa. Người ta chỉ thay đổi thứ mà họ nhân danh thôi. Còn những người hùng kiếm hiệp không đại diện cho điều gì to lớn hơn anh ta, và chỉ đi tìm công lý mà anh ta tin tưởng, hoặc giữ gìn những danh dự của mình. Anh ta không đánh nhau với một gã giang hồ khác vì họ môn phái của họ cần tranh đoạt một khu vực kinh tế hay một mỏ dầu - những nhân vật đó không được gọi là đại hiệp giang hồ. Thế nên cuối cùng việc người ta biến bạo lực trong chiến tranh thành một dạng xung đột mang tính cá nhân trong một cuộc chiến đề cao danh dự như trong phim kiếm hiệp, có lẽ sẽ làm người xem hiểu sai về chiến tranh mà thôi.
Sự đánh giá của khán giả Việt Nam dành cho “Mưa đỏ” chính là một ví dụ của việc người ta quan trọng ethos của và pathos của người nói hơn là logos - bởi họ là điện ảnh quân đội, nên họ sẽ không sai lầm trong việc dàn dựng chiến tranh. Tôi nghĩ đến cảnh cuối phim, khi Quang và Cường chiến đấu với nhau và chết khi cùng cầm chiếc khăn chữ S - nó sến (kitsch), nhưng thật ra như vậy thôi thì không đáng phê phán. Cái vấn đề là nếu bạn thử nghĩ xa hơn, bạn sẽ thấy rằng việc cho hai nhân vật nam, một Bắc một Nam, chiến đấu tranh giành một người phụ nữ, với chiếc khăn trở thành một biểu tượng (symbolic) hình ảnh, thì khi đặt vào tay một đạo diễn khác không phải của điện ảnh Quân đội, giả sử như Bùi Thạc Chuyên chẳng hạn, rất có khả năng người ta sẽ nói rằng chú Chuyên đang cố tình xuyên tạc bản chất cuộc chiến, như cách người ta nói về Địa đạo. Cách nhìn nhận ngôn ngữ điện ảnh của nhiều người thay đổi khi ethos của người nói thay đổi.
Và bởi vì nó liên quan đến cái chết, nó liên quan đến sự thật lịch sử, nên nó dễ tạo ra cảm xúc - pathos. Chúng ta đồng cảm với những nhân vật của Quân đội Nhân dân (PAVN) thay vì Lục quân Việt Nam Cộng Hòa (ARVN), bởi chúng ta được gặp họ trước, gặp họ nhiều hơn - họ có một quá khứ trước khi vào chiến trận, họ có mong muốn, và một sự đồng cảm hiển nhiên vì chúng ta có tương lai rất dài, còn họ thì không. Và rất hiển nhiên, bởi vì chúng ta chiến thắng trong cuộc chiến. Đạo đức của chiến tranh rất giống đạo đức của phim hành động: kẻ sống sót và chiến thắng là kẻ có đạo đức hơn. Nhân vật duy nhất của phía ARVN mà khán giả có cảm xúc nhất là Quang, khi nhìn thấy câu chuyện của Quang và mẹ, nhưng thương cảm theo kiểu thấy thương hại, rằng anh ta đã có thể khác nếu biết làm khác.
Khi viết bài này, tôi biết rằng có khả năng cao rằng nhiều người sẽ nói rằng tôi cũng đang cố tình xuyên tạc bản chất cuộc chiến. Vậy nên tôi sẽ nói luôn, em trai của ông ngoại tôi cũng là liệt sĩ ở thành cổ, và ông nội tôi cũng là bộ đội. Đấy, các bạn thấy chứ, đây cũng chính là thao tác ethos.
Phim lịch sử nói chung gặp một trở ngại, đặc biệt là phim chiến tranh thì càng là trở ngại - phải vừa giữ khán giả xem tiếp, phải vừa tìm cách tái tạo quá khứ. Chúng ta giữ họ xem bằng một sự kịch tính, nhưng đồng thời, thao tác kịch tính hóa những cảm xúc đau khổ như cái chết rất dễ biến chúng thành một thứ giải trí. Giải trí (entertaining) ở đây không phải là vui, mà là khiến khán giả tắt đi những suy tư của mình để cuốn theo cảm xúc. Giống như cách Spielberg biến Schindler’s List từ một tình thế suy tàn của nhân tính thành một cuộc chơi đạo đức bằng việc đếm số người chết, Mưa đỏ sử dụng hiểu biết của khán giả về cuộc chiến để biến một xung đột phức tạp như trận chiến thành cổ, với 4 bên trên bàn đàm phán (và dù có cảnh hòa đàm Paris, nhưng đa phần khán giả chẳng biết là 4 bên nào), thành một cuộc chơi cảm xúc đơn thuần: chiến tranh, có người chết, và ta đau khổ cùng những nhân vật khác vì có những người đã chết. Ta sợ hãi và đau thương, rồi thì sao? Không có suy tư nào tiếp theo cả, chúng ta sẽ quen mất cuộc chiến sau khi rời rạp.
Chuyện này đã được Bertolt Brecht giải quyết với “thi pháp Marxist” của ông vào đầu thế kỷ 20 bằng cách luôn nhắc nhở khán giả rằng bạn đang xem một tác phẩm hư cấu, và không được đẩy cảm xúc đi đến mức khiến khán giả không suy tư nữa. Ở Việt Nam, có một người hiểu rõ việc đó, và cũng là một trong số những đạo diễn Việt Nam “bắt kịp thời đại“ - chính là chú Bùi Thạc Chuyên và phim Địa đạo, khi trả lời phỏng vấn rằng không muốn đẩy khán giả khóc, để giữ họ suy tư về chiến tranh. Tất nhiên, khán giả Việt Nam đa phần không quen với kiểu như vậy. Và đó cũng là một phần quan trọng cho doanh thu phòng vé khác biệt của cả hai phim.
Ở đây tôi không chủ đích nói rằng Mưa đỏ thất bại hay thành công trong ngôn ngữ điện ảnh của nó (điều mà tôi nghĩ rằng không nên làm với bất kỳ phim nào) mà thấy rằng cần thiết chỉ ra các yếu tố lịch sử và phong cách khiến cho mỗi bộ phim sử dụng ngôn ngữ của nó, và từ đó chỉ ra chủ đích của người làm phim. Đó mới là phê bình điện ảnh, và chức năng này nhiều nhà báo nhầm lẫn với việc đưa tin và chia sẻ cảm xúc của họ về phim.
Cuối cùng, có một phần nội dung của Mưa đỏ, mà về mặt cấu trúc phim đáng lý nó chỉ dừng lại ở sub-plot, nhưng nhà làm phim đã đưa tầm quan trọng của nó lên thành cái kết, đó là phần ở Hội nghị Paris. Bởi vì nó là một trạng thái yên bình tạm thời (eqibrilium) để có thể kết phim, và nó là một cái kết khả dĩ cho tất cả những hi sinh, bởi sau thành cổ còn gần 4 năm mới đến giải phóng. Nhưng cái kết ấy gặp phải một vấn đề khiến cảm xúc không được hoàn thiện cho người xem - nó không trả lời được câu hỏi “tại sao lại là thành cổ Quảng Trị” được đặt ra từ đầu. Rằng cuộc chiến có thể diễn ra ở bất kỳ đâu, nhưng tại sao cần phải giữ thành cổ thì mới gây áp lực được trong cuộc đàm phán, và một câu hỏi lớn hơn mà nhiều người Việt Nam không hề biết - tại sao Paris lại là hội đàm 4 bên, đó là những bên nào. Đó là hai câu hỏi khiến cho sub-plot và cái kết của Mưa đỏ không hoàn thiện - người ta chỉ khóc vì một cảm xúc đơn giản, rằng có người đã chết và giờ đây chúng ta có hòa bình. Cảm xúc ấy là một cảm xúc đến từ trải nghiệm thế hệ chứ không có niềm tin hay căn cứ trong phim, và chúng ta bước ra ngoài rạp, không hiểu hơn về việc tại sao cha ông mình phải hi sinh, chỉ học thêm được rằng, à, có những kẻ xấu và chúng ta phải chiến đấu chống lại. Và lịch sử bị trải phẳng thành những màn trình diễn bạo lực đơn thuần, và phe địch mãi là phe địch, mãi là những kẻ phản diện, không phải là những con người đầy đau khổ cũng mất đi quê hương chỉ bởi họ từ đầu đã bị mê hoặc bởi một ý thức hệ khác.
Nhân vật Quang là một bước tiến, nhưng thật ra còn rất lâu nữa mới đến gần được cái bước hòa giải dân tộc mà tiền nhân của chúng ta mong muốn.